8.12.16

Nýggir filmar í 2017


Fyrstu filmar í Filmsfelagnum eru longu settir á skrá í nýggja, spennandi filmsárinum 2017. Hin fyrsti verður sýndur mikukvøldið 4. januar kl 20. Tað er kendi og altíð kjakskapandi danski leikstjórin Ole Bornedal (f.1959), sum hevur gjørt svarta skemtileikin Dræberne fra Nibe.


Filmsfelagið hevur fingið í boði at vísa filmin í Havnar Bio eina viku innan hann verður frumsýndur í Danmark. Ingi Samuelsen, sum búði átta ár í Nibe, fer at innleiða sýningina.


Annar filmurin í nýggja filmsárinum hjá Filmsfelagnum er svenski Den avarsamma leken, sum Pernilla August (f.1958) hevur leikstjórnað eftir samnevndu søguni hjá Hjalmar Söderberg frá 1912. Spildurnýggi svenski filmurin verður sýndur mikukvøldið 18. januar kl 20 við donskum undirteksti.


Triði filmur í nýggja filmsárinum hjá Filmsfelagnum í 2017 er amerikanski Paterson, sum hin tiltikni independent leikstjórin Jim Jarmush (f.1953) hevur gjørt.


Í 1980'unum sýndi Filmsfelagið teir tríggjar Jarmush-filmarnar Stranger Than Paradise, Down By Law og Mystery Train. Av áhuga fyri føroyska áskoðaran er eisini, at amerikanski Ron Padgett hevur skrivað tær yrkingar, sum bussførarin og høvuðsleikarin í nýggja filminum Paterson skrivar og lesur. Padgett var við á eini av vælumtóktu Listastevnunum, sum Norðurlandahúsið skipaði fyri í nøkur ár eftir aldarskiftið. Oddfríður Marni Rasmussen, sum hevur týtt Padgett til føroyskt og fekk hann higar at lesa, fer at innleiða sýningina, sum verður mikukvøldið 1. februar kl 20.


Í Filmsfelagnum er altíð ein góður nýggjur filmur at síggja. Sýningar eru annan hvønn mikudag kl 20 og í september eru Filmsdagar í Felag, tá fimm nýggir filmar verða vístir fyri ein bíligan penga - í felag í miðbýnum. Eftir sýningarnar í Filmsfelagnum ber til at fáa eina ókeypis bjór fyri brúkta atgongumerkið í Sirkus í Vágsbotni. Til ber eisini at ynskja ein film, sum Filmsfelagið eftir førimuni kann royna at finna og sýna í Havnar Bio. Væl møtt til sýningar í Filmsfelagnum í nýggja árinum!


7.12.16

Jim Jarmush, Ron Padgett og Oddfríður


Oddfríður Marni Rasmussen, rithøvundur, fer at innleiða sýningina Paterson (Jarmush) í Filmsfelagnum mikudagin 1. februar í 2017. Orsøkin er, at Oddfríður hevur týtt yrkingar hjá amerikanska Ron Padgett (f.1942), sum bussførarin í nýggja amerikanska filminum Paterson sigur og skrivar.


Oddfríður hevur eisini havt Ron Padgett á vitjan í Føroyum, tá Listastevna Føroya varð hildin í Norðurlandahúsinum og kring landið.


Danski filmsútleigarin, Scanbox, sigur soleiðis um nýggja filmin hjá amerikanska Jim Jarmush (f.1953), sum ikki hevur verið at sæð í føroyskum biografum síðan í 1980'unum, Jarmush altso:

"Paterson (Adam Driver) er buschauffør i byen Paterson, New Jersey. Hver dag udfører han samme rutine: Står op, går på arbejde, kører samme rute med bussen, skriver digte i sin notesbog, lufter hunden, drikker en og kun en øl på den samme bar, går i seng. Han elsker sin kone Laura (Golshifteh Farahani) overalt på jorden, men modsat ham selv er Laura konstant på jagt efter nye projekter. Hverdagens stille triumfer og nederlag bliver i ”Paterson” skildret på fineste stilfærdige måde og viser hvordan poesien findes i selv de mindste ting. Adam Driver fik sit store gennembrud i tv-serien ”Girls” og spillede Kylo Ren i ”Star Wars: The Force Awakens”. Kongen af indie-film, Jim Jarmusch, har før stået bag ”Down by Law”, ”Dead Man” og ”Ghost Dog”."


6.12.16

Úrslit frá PISA kanningini í 2015


Í morgun varð frágreiðingin um føroysku PISA kanningina í 2015 løgd fram og handað landsstýriskvinnuni í mentamálum, Rigmor Dam, sum sæst til høgru á myndini. Vinstrumegin er Ingi Højsted, sum legði kanningina fram í Mentamálaráðnum fyrrapartin í dag. Ingi, sum er limur í serfrøðingabólkinum, sum gjørdi kanningina, undirvísir lærarum á Professiónsháskúlanum UCC í Keypmannahavn í støddfrøði.


Hetta er fjórðu ferð, at Føroyar luttaka í altjóða PISA kanningini, og aftur hesu ferð er framgongd í føroysku úrslitunum, sigur Mentamálaráðið í tíðindaskrivi í dag.

- Føroysku næmingarnir klára seg best í støddfrøði, størsta framgongdin er í lesing, og í náttúruvísindum hava vit avbjóðingar. Lítil munur er á gentum og dreingjum í støddfrøði og náttúruvísindum, og flestu føroysku næmingarnir liggja beint niðanfyri miðuna samanborið við miðal í OECD. Tað eru ikki nógvir næmingar í besta bólkinum, og samstundis so flyta alsamt fleiri næmingar seg úr veikasta bólkinum upp í bólk tvey og trý.


Joan Knudsen og Erla Olsen eru í serfrøðingabólkinum, sum hevur gjørt PISA-frágreiðingina fyri Mentamálaráðið. Millum tilmælini hjá bólkinum kunnu nevnast: at náttúruvísindaligu lærugreinirnar verða styrktar við at eftirútbúgva og førleikamenna lærarar og at endurskoða lærugreinina heimstaðarlæru í innskúlingini. Eisini verður mælt til at endurskoða allar námsætlanirnar, at styrkja lærugreinaráðgevingina, at fáa betur samsvar millum føroysku námsætlanirnar og tað, sum PISA kannar, og at seta fólk at kanna dátutilfarið frá PISA kanningini.


Landsstýriskvinnan tók ímóti frágreiðingini og lovaði at viðgera hana í álvara. Hon vísti á, at tað setur krøv at gera kanningar, krøv um at arbeiða við úrslitunum og granska tey, so kanningarnar veruliga kunnu verða brúktar at menna skúlan.

- Úrslitini í 2015 benda á, at vit hava ein javnan skúla. Flestu næmingar eru í bólki 2 og 3, og eg fegnist um, at skúlin og lærarar hava megnað at ment læringina soleiðis, at altsamt færri næmingar eru í veikasta bólkinum. Eisini fegnist eg um, at úrslitini eru so jøvn millum kynini, sigur Rigmor Dam, landsstýriskvinna, og leggur afturat:


- Tað er hugaligt, at vit nærkast hinum Norðurlondunum, men úrslitini í náttúruvísindaligu lærugreinunum benda á, at okkum tørvar at styrkja tær lærugreinirnar. Tað er eisini hugvekjandi, at úrslitini peika á, at tørvur er á at gera okkara næmingar betri førar fyri at reflektera og at nýta tað, teir hava lært í ymsum støðum, bæði í og uttanfyri skúlaumhvørvið.

Altjóða OECD verkætlanin PISA (Programme for International Students Assessment) kannar við trý ára millumbilum førleikar hjá 15-16 ára gomlum næmingum. Við skrivligum royndum verður kannað, um næmingarnir hava ognað sær vitan og førleikar, ið eru týðandi fyri at vera virknir borgarar í nútíðar samfelagnum.

PISA kannar trý kjarnuøki: náttúrvísindi, støddfrøði og lesing. Høvuðsøkið í 2015 var náttúruvísindi. Í flestu londum, sum luttaka, verður ein umboðandi partur av næmingunum í aldursbólkinum útvaldur til kanningina. Í smærri londum so sum Íslandi og Føroyum luttaka allir næmingar úr 9. flokki, sigur Mentamálaráðið í tíðindaskrivi í dag.

Frágreiðingin um PISA kanningina í 2015 og alt tilfar um PISA í Føroyum er tøkt á heimasíðuni hjá Mentamálaráðnum.


5.12.16

Góðar sendingar og ikki skrivstovuútvarp


Mánadagin 6. februar í 2017 verður Útvarpið trýss ár. Sum sæst á myndini omanfyri, verður undir spyrjandi yvirskriftini Á føroyskum ella donskum í skúlabókini Fjølmiðlar tikið úr skránni henda dag í 1957.

Seinni kom Sjónvarpið til, og uppaftur seinni vóru báðir almannamiðlarnir lagdir saman í Kringvarp Føroya.

Eingin loyna skal vera, at mær dámar best javngamla varpið, sum tíanverri er drenað av dansktfødda sjónvarpsmiðilinum, so hann, útvarpsparturin í Kringvarpi Føroya, hevur ilt við at fóta sær og skapa eitt lív í dagsins umbroytiliga samfelag.

Tí er tað kærkomið, at Rigmor Dam, sum umsitur Kringvarpið, er farin at gera ein nýggjan public service sáttmála, sum skal galda frá 1. januar 2017 til 31. desember 2020. Fyrsti sáttmáli av tílíkum slag kom fram í 2010.

Sjálvfylgiligheitirnar

Í tílíkum sáttmálum standa sjálvfylgiligheitir, so sum at Kringvarpið skal í størstan mun tryggja, at sendingar og tilfar er óheft av seráhugamálum, er fjølbroytt og margfalt, er viðkomandi, álítandi og sakligt, tá talan er um tíðindi og upplýsing annars, at tilfarið veitir brúkaranum atgongd til týðandi upplýsingar og orðaskifti um avgerandi samfelagsviðurskifti, vendir sær bæði til avmarkaðar áhugabólkar og til ein størri skara, gevur brúkaranum gott innlit og, sum rosinan í pylsuendanum krevur, at tilfarið, eftir egnari meting, er dygdargott.

Tíðindi og aktuelt

Í frágreiðing undan aðalorðaskiftinum um sáttmálan, sum skal verða í tinginum hósdagin 8. desember kl 11:00, sigur Rigmor Dam, at "Í komandi sáttmálaskeiði verður raðfest at leggja dent á tíðindi og aktuelt, mál og mentan, á tilfar til børn og ung, at teksta føroyskar sendingar til gagns fyri fólk, ið hava hoyribrek, og at gera upplýsandi tilfar til tilflytarar fyri at stuðla upp undir integrasjón."

Tað er frálíkt og tiltrongt, at tíðindi og aktuelt aftur verða nevnd fyrst, tí hesi viðurskifti eru klárt og skilliga farin í baksýnið við øllum teim prátsendingum, sum bæði summarskráin og nú aftur vetraskráin borðreiðir við, aloftast eftir júst sama leisti. Journalistiska fakligheitin kámast skilliga í dagsins Kringvarpi, og eftir eru nýggjyrðini hjá Tóroddi: sussmæli og sussvarp, sum fáa eitt talandi gildi.

Áhugafeløg

Á blaðsíðu 6-7 verður public service hugtakið greinað og útlagt við hesum orðum: "Public service skal skiljast so, at Kringvarp Føroya skal vera í "fólksins tænastu". Umframt avbjóðandi sendingar kann Kringvarpið eisini uttan at skaka óheftnið framleiða tilfar í samstarvi við áhugafeløg. Tað er við til at byggja upp og røkja tað álit og viðurkenning, sum sømir seg einum almennum public service-stovni."

Annan vegin er hetta ein sjálvsagdur fólkaræðisligur tanki, men hinvegin er hetta ein margháttlig binding av fakligum kringvarpsfólki, sum nú skulu ganga ørindi fyri áhugafeløg, helst tey, sum best duga at mutra, tí tey hava eitt journalistiskt fakfólki í starvi onkustaðni í føðiketuni.

Góðar sendingar og ikki skrivstovuútvarp

Mítt krav til útvarpið er, at vit skulu hava góðar sendingar og ikki skrivstovuútvarp. Tað gerst við at innanhýsis fakfólk fáa arbeiðsnáðir at dyrka teirra miðil, leys av skrivstovukrakkum í Mentamálaráðnum, sum duga teirra arbeiði, men ikki hava skil fyri útvarpi. Tað merkir samstundis at programmleiðslan í Kringvarpinum skal duga betur at upphugsa sendingar og tryggja eitt fjølbroytni, ymisk skeið á árinum, so ikki alt loypir saman í eina einsháttaða programmfatan hjá lurtaranum.

Fríyrkisfólk

Á blaðsíðu 8 verður undir yvirskriftini 5.1.5 At keypa framleiðslur sagt: "Hóast Kringvarpið hevur evstu ábyrgd av framleiðslunum, eigur Kringvarpið at hava eitt opið og skipað samstarv við framleiðslueindir uttan fyri stovnin, bæði feløg og einstaklingar. Stovnurin eigur í ávísan mun at bjóða framleiðslur út og keypa lidnar framleiðslur og konsept. Fríyrkisfólk hava tá møguleika at bjóða seg fram og menna sín serkunnleika, og vit fáa størri sendifjølbroytni."

Eitt tað mest spennandi er at gera útvarpssendingar, sum eru filmar fyri oyrað, tað verið seg sum drama, útvarpsleikur, ljóðmynd ella hoyrispæl. Men aftur her er ein margháttlig binding. Sagt verður á blaðsíðu 10, at "Kringvarp Føroya samstarvar við avvarðandi partar um framleiðslu av sjónvarpsdramatikki." So her er lukkað land at gera Rolls Royce útvarp.

Skráin dovnar

Fyrr var tað so, at fríyrkisfólk stóðu fyri helvtini av programmflatuni í útvarpinum. Argumentið fyri hesum var tá, at tey, ið gingu vakt, fingu ikki stundir ella sømdir at gera hesar sersendingar, tí var tað mett best at fríyrkisfólk, sum vóru leys av vaktum og gerandistrummerumm, fingu hesa uppgávu at menna skránna. Hetta er langt síðani dottið burtur, og tí hevur skráin lyndi til at dovna samsvarandi. Einki nýtt hendur, tí fólkini og fyrimyndirnar eru tey somu.

Her er avbjóðandi sáttmálin til kjak:



3.12.16

Lýsingabløð á jólum


Her eru bløð og tilboð, sum postmaðurin hevur borið í mín postkassa síðan beint undan kommunvalinum 8. november. Nú er tíðin, tá floymurin av lýsingabløðum frá handlum og fyritøkum er størstur. Soleiðis skrivaði Málráðið í einum brævi til mentamálaráðharran eftir aldarskiftið, og nevndi óhepnar avleiðingar, so sum at nú fóru fólk at selja og keypa ammeindlegg. - Tað er bláoygt at halda, at fremmand málnýtsla ikki ávirkar málburðin hjá okkum, segði Málráðið og gjørdi vart við, at føroyskt verður í dag nýtt á flestøllum økjum, og tað er eftir drúgt og áhaldandi arbeiði fyri at fremja støðuna hjá føroyskum, at so er. Tá skjeyt Málráðið upp, at øll hesi útlendsku tilboðsbløð hereftir skuldu verða á føroyskum. Hetta søguliga bræv, undirskrivað av formanninum, Jógvani í Lon Jacobsen 24. januar í 2001, legði lunnar undir lýsingabløð á føroyskum. Hóast eins hørð mótmæli og tá TV Avisen mátti víkja fyri Degi og Viku í 1984, bar tað væl til at siga viðskiftafólki frá um ammeindlæg á egnum máli. Á myndini omanfyri sæst, hvussu blómandi marknaðurin er. Ein nýggjur ídnaður og ein nýggj professión tók seg upp - føroyskt lýsingamál. Nú er næsta stiga eftir. Tað kom fram í eini morgunsending í Útvarpinum, har Bergljót av Skarði, sum undirvísir útlendingum, sum ikki eru úr Norðurlondum, í føroyskum máli, segði, at ein nýggjur trupulleiki kom, tá stovnar sum barnagarðar og skúlar, fotokopiera danskar faldarar um ávís viðurskfiti. Tá duga tilflytararnir ikki at lesa málið í upplýsandi faldaranum, sum uttan umhugsni er handaður út til foreldur at lesa. Nú er tíðin komin til næsta málstig á ókeypis almannaprenti: tað skal vera á føroyskum máli, tá stovnar upplýsa um felags aktuell viðurskifti, ið eru kjakevni. Soleiðis broytist eitt livandi mál allastaðni í heiminum. Eisini her hjá okkum, har kollektiva pappírsskrellið sá soleiðis út tríggjar dagar inni í jólamánaðinum.

   

2.12.16

Palindrompoesi og rúmdarræðsla


Hannah er navnið á dóttirini, sum ikki er meir. Navnið, sum kann stavast báðar vegir, eins og eitt fremmant mál, ið kann skrivast við vinstru og høgru hond samstundis, og savnast á miðjuni, til tess at geva meining, treytað av, at tú dugdi at lata pláss verða eftir til miðsavnandi meiningina. Sama íbygda frásøguhugsan sum í spanska Los amantes del círculo polar (Julio Médem 1998) har vit hoyra um Otto og Ana.


Filmurin Arrival (Dennis Villeneuve 2016) byrjar við at undirvísingin í portugisiskum hjá mammuni, dr. Banks (Amy Adams), verður brotin av, tá næmingarnir síggja bráðtíðindi á øllum miðlum um tólv rumdarskip, sum eru lend á úrvaldum støðum, millum annað í Kujaleq kommunu í Grønlandi.

Ímeðan verða strofur úr veggjaskriftum og poppsangum havd á lofti. Um einasta amboð í tínum hondum er ein hamari, sum Gretchen Peters syngur um, tá er heimurin einki annað enn ein nagli.

Eins og í norska Louder Than Bombs (Joachim Trier 2015) og í amerikanska Tree of Life (Terrence Malick 2011) er saknur og sorg blindramman, sum søgan Arrived er spent út yvir.

Upphavið til søguna á filmsløriftinum er kinesiskt-amerikanski science-fiction høvundurin Ted Chiang (f.1967), sum í The Story of your Life viðgerð talaða málið, sum í einum avgerandi føri á jarðiskum máli er vápn og á týddum rúmdarmáli, heptapodskum, er gáva. Júst hesi orð eru avgerandi, tá fremmanda innrásin skal skiljast og greinast, so kríggj ikki brestir á. Mótvegis tøkni og politikki, skal málvísindin verja Jørðina, so Kina, Russland og Sudan ikki fara í kríggj.

Um lingvistinum eydnast at fyribyrgja einum heimsbardaga, mugu tit sjálvi síggja í biografinum. Sum biografgangari er tað enn meira eggjandi, at síggja henda filmin mitt í Havn, samstundis sum allur heimurin eisini hyggur og skiftir orð um hann.

Longu innan filmurin byrjaði vóru tríggir brellbitar úr øðrum aktuellum framtíðarfilmum vístir. Hetta bendir greitt á at sjangran við framtíðarfilmi, science-fiction, stendur sterkari enn nakrantíð.

Men hesin filmur er ikki so bundin av deyðari tøkni, rúmdarførum og gadgets, sum plagar at styggja meg burtur frá hesi filmsgrein. Arrived er av øðrum slag, millum annað nútíðarfilmur við nútíðar húsum, bilum og búnýtum. Og bestur er hann, tá hann setur málvísindaliga høvuðspersónin, lingvistin, upp móti alisfrøðinginum. Er tað gáva ella vápn?

Í Arrived eru hvørvisjónir, ið standa leingi á nethinnuni. Filmurin sæst í stóra og lítla salinum í Havnar Bio. Niðanfyri eru klipp úr donskum miðlum, sum hava ummælt filmin:


1.12.16

Geytin 2016


Norðurlandahúsið skipar aftur í ár fyri Geytanum, sum verður handaður sunnukvøldið 11. desember kl 19:00.

Tá verða nýggir, føroyskir stuttfilmar vístir, og eftir sýningina verður avdúkað, hvør vinnur filmsvirðislønina Geytin, ið er 25.000 kr, sum Tryggingarfelagið letur.

Vinnarin fær eisini eyðkendu Geytastandmyndina, ið Astrid Andreasen hevur sniðgivið.

Sama kvøld fáa áskoðararnir eisini høvi at velja ein yndisfilm, og vinnarin av Áskoðaravirðislønini fær 15.000 kr, sum Tórshavnar Kommuna letur.

Í ár kappast sjey føroyskar stuttfilmar um Geytan og Áskoðaravirðislønina. Teir verða sýndir í hesi røð:

Óttafet (Nóllywood)
Nattens Stjerner (Atli Brix Kamban)
Frávik (Maria G. Tórgarð)
Bittersweet (Rói Davidsen)
Marra (Hans Kristian Eyðunsson Hansen  og Torfinnur Jákupsson)
Ramblers (Hanus Johannessen)
Et knæk (Andrias Høgenni)

Filmarnir, ið hava vunnið Geytan higartil eru:

2012 Summarnátt (Sakaris Stórá)
2013 Terminal (Dávur Djurhuus)
2014 Skuld (Heiðrikur á Heygum)
2015 Stina Karina (Andrias Høgenni)

Filmarnir, ið hava vunnið Áskoðaravirðislønina higartil eru:

2012 Mist (Annika á Lofti)
2013 Munch (Jónfinn Stenberg)
2014 Skuld (Heiðrikur á Heygum)
2015 Tunnan (Jónfinn Stenberg og Jóannes Lamhauge)

30.11.16

Fæstu mentakrónur eru í Føroyum


Við Klaus Munch Haagensen frá Danmarks Statistik og finsku Ulla Agerskov sum ritstjórum, hevur almenna norðurlendska samstarvið, Norðurlandaráðið, givið út bóklingin Nordic Statistics 2016. Í summum førum síggja vit eisini tøl úr Føroyum, m.a. tær upphæddir, sum verða tiknar av okkara skatti og brúktar til mentan og undirhald, culture and leisure, í almenna rúminum. Stabbamyndin omanfyri vísur hvussu nógvar evrur verða brúktar til mentan fyri hvønn íbúgva í øllum Norðurlondum og í ES. Føroyar (FO) eru ljósabláar, næstytstar til vinstru, Ísland, sum brúkar flestu pengar uppá hvønn borgara til mentan, er hægsti og sjónligasti reyði stabbin, og lægsti ljósagrái stabbin ytst til høgru er miðalbrúkið til mentan og undirhald fyri hvønn íbúgva í ES. Ein onnur talva vísur gongdina á sama øki við støði í 2006. Tá lógu Føroyar væl fyri, men hava mist takið. Noreg er hægst, tá umræður brúktar skattakrónur til mentan í almenna rúminum, meðan vit kunnu ugga okkum við at ES er á botninum. Dømini eru tikin úr styttu lummaútgávuni, sum telur 65 síður og frítt kann takast niður her.





Territorium


Sjálvstøðug føroysk umboðan í Norðurlandaráðnum hevur verið á breddanum alt tað eg minnist. Men aldri hevur nakar løgtingslimur og føroyskt umboð í tveymannasendinevndini verið so greið sum Ruth Vang:

- Vi opfatter ikke os selv som et selvstyrende område. Vi er et folk, en nation. Jeg ved ikke hvad vi skal i Nordisk Råd hvis dette er rådets syn på Færøerne, sigur hon.

Hóast vit eisini eru sloppin at møta og tosa í Ráðharraráðnum, er almenna norðurlendska samstarvið komið á eitt vegamót. Floksfelagin hjá Ruth Vang á tingi, Hanna Jensen, sum eisini er forkvinna í Mentanarnevndini, sigur, at einki Norðurland er so norðurlendskt sum Føroyar.

- Vit liggja á mangan hátt mitt í Norðanlondum, mentanarliga og málsliga. Og júst mentan, søga og mál eru sterkastu orsøkirnar til samstarvið, sigur Hanna á Facebook, og leggur afturat, at vit hava aðrar grannar og aðrar samstarvspartar, sum vit kundu gjørt nógv meira saman við. Hóast hesar møguleikar, hava Norðanlond verið fyrsti umheimur Føroya, okkara forgarður til altjóða samstarv, sigur Hanna.

- Ongastaðni dugir fólkið so mong av teimum norðurlendsku málunum, sum her í Føroyum, eingin skúlaskipan hevur lisið so breitt úrval av norðurlendskum bókmentum sum tann føroyska, sigur Hanna, og nevnir aftur, at aðrir møguleikar eru fyri samstarvi.

Fyrrverandi løgmaður, Jóannes Eidesgaard, hevur verið limur í bæði Norðurlandaráðnum og Ráðharraráðnum, og hevur gott innlit í almenna norðurlendska samstarvið.

- Reyði tráðurin í norðurlendska samstarvinum er fyrst og fremst okkara norðurlendska mentan og okkara felags søga. Tað er við hesum førningi, at londini samstarva og finna felags loysnir, sigur Jóannes á Facebook, og harmast um at okkara søga, okkara mentan og okkara norðurlendski samleiki vinnur ikki somu góðkenning sum hjá hinum.

- Løgfrøðiligar undanførslur eru snøgt sagt bara undenførslur, tí lóggávan er mannaverk og kann altíð broytast, um vilji er til tess, sigur Jóannes, og skjýtur upp eitt time-out í norðurlendska samstarvinum.

- Nú vit aftur hava fingið at vita, at vit ikki røkka norðurlendsku gáttuna fyri limaskapi, so eiga vit at umhugsa eitt time-out frá norðurlendska samstarvinum. Eru vit ikki nóg góð, so latið okkum taka tað til eftirtektar. Latið okkum so pakka okkum burtur frá bonaðu gólvunum í Norðurlandaráðnum og Ráðharraráðnum. Kanska tað kann fáa tey, sum halda seg vera betur norðurlendingar, enn vit eru, til at umhugsa støðuna, sigur ein bersøgin Jóannes Eidesgaard á Facebook.

Soleiðis er tað. Vit vilja verða eitt fólk, ein tjóð, men vit eru eitt territorium, et område. Tað verður við tonkta viljan og kemur ikki til útintu gerðina. Soleiðis er tað.

Forsetin í Norðurlandaráðnum, danski sosialdemokraturin Henrik Dam Kristensen, verður á heimasíðuni hjá Norðurlandaráðnum sagdur at skrúva niður fyri norrønu samríkjaósemjuni, ella "at nedtone modsætningen", sum skrivað stendur. Og framhaldandi verður niðurtónandi forsetin endurgivin fyri at siga soleiðis á egnum máli á norrøna talarastólinum:

- Statsminister Lars Løkke Rasmussen meddelte under Nordisk Råds session at den danske regering støtter de selvstyrende områders ønske om en stærk rolle i det nordiske samarbejde så vidt det er politisk og juridisk muligt, og så længe det er inden for rammerne af den danske grundlov.

Eg havi altíð hildið, at vendingin de selvstyrende områder skal broytast til territorium, soleiðis at Føroyar verða territoriet Færøerne og sama við Grønlandi, kanska við ískoytinum det danske í báðum førum. Reservat og indhegning eru eisini tveir orðmøguleikar.

Tílík sannleiksorð fara at skurra so illa, at onkuntíð fer onkur at gera nakað við tað. Onkur, sum vit ikki vita um í dag. Onkur, sum er áhugaður í øðrum enn orðabraski. Um ikki annað at melda okkum út úr hesum høpisleysa felagsskapi, sum semja tykist at vera um sum aldri áður.

- Jeg ved ikke hvad vi skal i Nordisk Råd, sum Ruth segði. Tað er greið tala!

29.11.16

Ársins orð


Sum fáur liva vit av orðum, orðabókum og týðingum at flyta heimin inn í okkara mál, serliga úr hundraðlandinum, Danmark, sum er hundrað ferðir størri og sterkari enn vit. Tað síggja vit í tí veruleika, at orðið danskt oftari og oftari verður rættað til útlendskt, so tætt er hundraðlandið at okkara smámáli. Tað myndar alt, sum útlendskt er. Samstundis liva vit í einum maskulinum málbrúki. Fáur er fyrsta orðið eg skrivaði omanfyri. Eg kundi eins væl sagt . Men eg vil ikki fjala maskulina veruleikin í føroyska málinum. Og so kemur mítt uppskot um fyrsta av ársins føroysku orðum, ið hava myndað tveytúsundogsekstan. Tað er sosialir. Kallkyn í fleirtali og fyrri partur av orðasamansetingini sosialir miðlar. Tað er mítt uppskot um ársins orð - sosialir. Ikki bara tí tað er kallkyn, men tí at orðið sosialir er staðið upp av nýggjum, oftast í mótsettari merking, tá vit tosa um lítið sosialar miðlar, atferð og gerðir, har alt er í einingi heldur enn í felag. Og so er tað eisini tað margháttliga, at tey, sum oftast tosa um sosialu miðlarnar, kenna ikki annan miðil enn Facebook, men fáa seg ikki at taka tað navnið í sín munn. Tí siga tey sosialir miðlar, hóast tey bara kenna ein. Kanska tí tey eru so eindarsosial, ið hvussu er av tanka. Eindarsosial. Kanska verður tað ársins orð næstu ferð. Men øll eru á hesum sosiala miðili, og onkur á Twitter eisini. Men tann miðilin viknaði nógv, tá amerikanski forsetin fór at skriva har, og telgdi eitt nýtt lágmark í totempelan, Twitterstøði. So lágt fella vit ikki. Onnur orð, eg vil skjóta upp, eru eplafestivalur, sum er eitt fólksligt, aktivt og innbjóðandi orð, sum ger upp við stívrend ástøði um bygdamenning, sum í dag eru púra deyð. Heystfagnaður kann eisini leggjast afturat hesum tanka um eitt fólksligt, aktivt og innbjóðand orð. Nú vóru trý orð, sosialir, eplafestivalur og heystfagnaður.

28.11.16

Seinasta sýning í Filmsfelagnum fyri jól


Filmsfelagið boðar frá, at nýggi danski holocaustfilmurin Fuglene over sundet er seinasta sýning fyri jól. Hann verður sýndur mikukvøldið 30. november kl 20:00. Filmsfelagið byrjar aftur mikudagin 4. januar í 2017 við nýggja filminum hjá Pernille August Den alvarasamma leken, sum byggir á kendu søguna hjá Hjalmar Söderberg frá 1912.


Danski holocaustfilmurin Fuglene over sundet tekur støði í eini veruligari hending í Gilleleje í 1943 tá pengagrískir útróðaramenn kravdu ovurhonds nógvan pengin frá jødum, ið flýddu um Oyrasund til Svøríkis undan nasistunum.


Filmurin leggur seg tætt upp at teim filmum, sum seinastu árini hava sett sær fyri at gera upp við hevdvunnu søguna, ið fyrr hevur varpað ljós á hetjur og teirra avrik, til dømis í filmunum Under sandet og Idealisten.


Áhugavert við Fuglene over sundet er avmarkaða upphæddin, sum hann er gjørdur fyri. SF Film Production hevur framleitt og filmurin hevur fingið 6,8 mió dkr frá Danska Filminstituttinum. Sambært Trust Nordic er samlaða fíggjarætlanin 3,4 mió EUR, sum er rættuliga lítið fyri ein spælifilm. Orsøkin er at ongin kostnaðarmikil 1943-kulissa er gjørd, í staðin eru tað leikaravrikini, ið bera filmin, ofta í náttarmyrkri, og tá serliga hin ódámligi útróðrarmaðurin Nicolas Bro. Atgongumerkjasølan er byrjað.



25.11.16

Bókatilboð frá Evensen til reiðarar í 1914


Nú bókadagar eru við hópin av jólatilboðum frá øllum forløgum, er stuttligt at leita aftur til 1914, tá A.C.Evensen (1874-1917) úr prestagarðinum í Todnesi skrivar reiðarum eitt rimmar tilboð um bestu bøkur frá hinum føroyska Bókmentafelagnum, har hann er skrivari. Prísurin er einans fimm krónur fyri pakkan. Men hina einu bókina bjóðar A.C. Evensen ikki reiðarunum: "Med undtagelse af "Føroysk mállæra" af Hr. J. Dahl, der ikke vil kunne læses af Fiskerne med nogetsomhelsts udbytte (Rasmussens "Bábelstornið" medfølger dog kun saavidt oplaget rækker)". Framhaldandi góðar bókadagar!


  

Seytjandi Vencil er komin


Nú veturin hevur fastatøkur á okkum, og skiftandi veðurløg leggja løgnar tankar í sinn, tá er gott at hava eina góða bók at lesa. Tú veitst ongantíð, hvat kann henda!

”Tað var ein tíð, tá ið eg hugsaði nógv um axolotlar. Eg vitjaði teir í sjósavninum í Jardin des Plantes og varð standandi í tímar og eygleiddi teir, teirra døkku rørslur, teirra óvirksemi. Nú eri eg ein axolotlur.”

Soleiðis byrjar søgan, ”Axolotlur”, sum Julio Cortázar hevur skrivað, og sum eisini er myndevnið á permuni, sum Bárður Oskarsson hevur gjørt.

Tað umskapandi lívið er evnið í hesum Vencli, eisini tekstaslagið, sum ikki er sum tað er, yrking, sum er fleiri brøv, yrking, sum er ritroynd, aftursvar til klummur, ummæli, sussmæli, ferðir, ið umskapa lív. Tekstirnir spenna seg frá gylta romantikkinum og til samtíðina. Orð verða sett á terror í Evropa og vónloysi í einstaka menniskjanum. Tekstir eru, sum royna at fáa okkum at sættast við tilveruna sum hon er, og ikki royna at gera hana til okkurt annað, okkurt, sum vit ikki kenna.

Høvundarnir, sum hava skrivað hesar góðu tekstir eru: Iosif Brodskij, Adam Oehlenschläger, Alexandur Kristiansen, Annika Skaalum, Bodil Malmsten, Arnbjørn Ó. Dalsgarð, Oddfríður M. Rasmussen, Ebba Hentze, Elise Cowen, Heðin M. Klein, Jón R. Thorsteinsson, Julio Cortázar, Malan Poulsen, Rebekka Eliasen, Tove Ditlevsen, Turid Thomsen, Vagn Steen, Vagnur Streymoy, Villy Sørensen, Rannvá Næs Hoydal, Rønn Eliasen, Torgny Lindgren, Bárður Persson, Tóroddur Poulsen, Hans Erik Hansen, Jensina Olsen, Marjun Syderbø Kjelnæs, Paul Éluard, Yahya Hassan og Wisława Szymborska.

Hetta er tíggjunda árið, Vencil kemur út. Hesi tíggju árini hevur Vencil givið Føroya fólki 1.681 síður við upprunaligum føroyskum tekstum og tekstum, sum eru fluttir í føroyskt beinleiðis úr málinum, sum teksturin er skrivaður á. 1.681 blaðsíður við dygdargóðum skaldskapi. Seytjan permur, av teimum eru trettan orginalprent, sum Jan Andersson og Fríða M. Brekku so meistarliga hava greitt úr hondum. Føroysk listafólk hava gjørt allar permurnar, tó hevur Claus Carstensen gjørt eina.  Ein enskur Vencil er eisini, sum ikki er taldur við í teimum 1.681 blaðsíðunum. Í honum eru tekstir úr Vencli, sum eru týddir til enskt.

Frá Álvheygg til Gibson - ein filmsdagur í Havn


Tað grør um gangandi fót í miðbýnum í Havn. Mikukvøldið bjóðaði Eyðfinn Sigurstein til filmskvøld við nýggjari ljóð- og ljósútgerð í KFUM, í somu hølum sum Álvheygg hevði dreingjamøti í og vísti Det Flyvende Øje og Havets Helte í 60’unum. Nógv er hent síðani Álvheygg, ið nærkast hundrað, vísti 8 og 16 mm film við Eumig og Bell & Howell apparatum, sum enn standa frammi, hóast tey ikki hava verið brúkt í útvið hálva øld. Tankin um Ársins Álvheygg kom á kaffiborðið hetta kvøldið sum eitt uppskot í kjalarvørrinum á Geytanum, men bara eina aðra tíð á árinum og kanska við øðrum sikti og stuðlum. Stóru KFUM-hølini í miðbýnum eru tøk til filmskeið og annað mangt, sigur Eyðfinn. Og so oman í Havnar Bio at síggja Hacksaw Ridge, ein krígsfilm av góða gamla slagnum, hóast hann er spildurnýggjur.


Tað er krígs- og bíbliumasokisturin, Mel Gibson, sum hevur funnið eina pasifistiska krígssøgu í Lynchburg í Virginia um sjúkrahjálparan Desmond Doss (1919-2006). Vit síggja hann í endanum á filminum og fáa harvið trygd fyri at maðurin er úr kjøti og blóði. Hesum báðum er nógv av í filminum, eisini í bitum og løtuspræni, hóast Doss er vegetarur, adventistur og pasifistur, ið ikki kann nema byrsu og vápn. Ein anakronistisk søga um krígs- og vápnaøði móti gráum japanskum dreparadjevlum, ið skulu fyribeinast sum í einum telduspæli, so Okinawa kann takast í mai í 1945.


Men innan seinastu amerikansku atsókn, er hin vanvirdi Doss komin til heiður og æru og sleppur við hvítamannabíbliuni í hond at biðja Faðir Vár og vælsigna hermannaliðið innan alt kemur í drepning. Hesin einoygdi amerikanski vinkul og henda rama bíbliufasisma tekur nógv av filmsupplivingini, ið annars vakti aftur tær bestu løtur í ordiligum gomlum biografum, sum vístu ordiligan krígsfilm við heroiskari mannfólkanærveru. Í allari nærmyndatøknini við splattereffektum og skakandi subwooferljóði kámaðust hesi góðu filmsminni. Veit ikki um nakar krígsfilmur er millum mínar yndisfilmar longur. Haldi ikki. Men henda filmin skalt tú síggja, tí innast inni hevur hann tann naivt góða boðskapin, at ein sjúkrahjálpari kann fara í kríggj uttan at nema eina byrsu og bara bjarga lívum. Verða allir hermenn sjúkrahjálparar, so steðgar alt kríggj. Og hvør veit, kanska fer eingin at møta, næstu ferð tey lýsa við kríggi.


Heimildarfilmurin Shadow World (Johan Grimonprez 2016), sum DR2 vísti mánakvøldið, er enn sterkari friðarboðskapur enn tann frá friðarhermanninum Desmond Doss. Hesin filmur er um ítøkiligan og staðfestan áltjóða vápnahandil. Um hann fær eins stóra útbreiðslu og pasifistiski krígsfilmurin hjá Gibson, so verða tenninar skjótt trektar úr The Masters of War og altjóða krígsmaskinuni, so avdúkandi er hann. Dream on og spæl eina Bob Dylan plátu frá 60’unum. Kanska akkurát hina snjøllu Masters of War. Har gerst einki annað enn at spæla plátur.


Krígsídnaðurin er so innvavdur í politikk, tøkni, fígging og viðurkendar miðlar, at kríggið fer at verða seinasta mannaverk, sum fer at falla. Ikki bókin, sum sagt hevur verið higartil, men kríggið, krígsmaskinan og altjóða miðlar, sum stuðla korruptum politikarum at fara í kríggja, púra uttan orsøk, sum spildurnýggi heimildarfilmurin Shadow World uppaftur og uppaftur prógvar. Men heimildarfilmur er so mangt, sum Bill Nichols sigur. Tað eru minst seks mátar at gera heimildarfilm. Hin skaldsligi mátin, hin alvitandi mátin, hin medvirkandi mátin, hin eygleiðandi mátin, hin refleksivi mátin og hin spyrjandi mátin. Vit hava øll prógv á hondum, men eingin lurtar.


Men This Machine Kills Facists stendur á upptøkutólinum hjá Sakaris Stóra, sum prátar við yours truly í Varðanum, sum eisini kom mær í hendi mikudagin. Myndirnar hevur Eyðun Müller Thomsen tikið og tær eru eins góðar og tær estetiserandi svørt hvítu myndirnar hjá Guðrið Poulsen, sum lyfta Varðan upp á eitt flott grafiskt stig.


Undir yvirskriftini "At fortelja søgur um samleika", sigur Sakaris soleiðis í Varðanum um nýggja filmin Dreymar um havið:

“Fyrst og fremst hevur ynskið verið at fortelja eina góða søgu. Tað hevur verið heilaga aðalmálið við filminum. Eg trúgvi at ”samleiki” er reyði tráðurin í øllum mínum filmum. Tað er tað eisini hesaferð. Sjálvt um eg ikki havi skrivað leikritið. Filmurin snýr seg í stóran mun um, hvørji vit eru inni undir tí spjaldrinum, sum samfelagið og nærumhvørvið setur á okkum. Tað er har, vit finna tað veruliga og sannað menniskjað, og tað er tað, sum eg elski at viðgera á filmi. Vetrarmorgun viðgjørdi eisini samleika, men í tí filminum var tað sexualitetur og kynsligur samleiki. Og tað eydnaðist, haldi eg. Størsti heiðurin, eg havi fingið síðan virðislønina í Berlin, kom púra óvæntað, meðan eg hugdi eftir orðaskiftinum um hjúnabandslógina, har Bill Justinussen úr Miðflokkinum, ”rósti” m.a. filmi, fyri at hava flutt fatanina hjá føroyingum at góðtaka homosexualitet sum nakað normalt. Tá bleiv eg bæði stoltur og samstundis rørdur, tí tá hugsaði eg: ”Fokk ja! Filmur kann vera við til at broyta samfelagið til tað betra”. Tað vóni eg eisini, at hesin filmurin onkursvegna kann. Tí hann varpar ljós á nøkur viðurskifti, sum henda undir teirri vøkru og óspiltu ímyndini av Føroyum, sum vit eftirhondini eru von at fyrigykla okkum. Eg vil ikki gera politiskar filmar, men filmur er ein endurspeglan av tí samfelag, sum vit liva í. Og tá verður tað nokk politikkur óansæð. Men av tí at vit ikki hava nakra veruliga filmsmentan í Føroyum, hava fólk verið noydd at spegla sær í realityrøðum, ferðavinnulýsingum og donskum b-kendisum. Og tað er faninme ikki gott nokk. Kanska mín goymda agenda hevur verið at geva sjálvsfatanini av føroyska samfelagnum eitt hart spark í reyvina. Allarhelst”, sigur Sakaris og rullar sigarettina millum fingrarnar og leggur hana so aftur.

Tað grør um rulland filmstól ein mikudag í Havn.


24.11.16

Bókadagar byrjaðir


So  eru bókadagar byrjaðir við stuttsøguupplestri í gomlu handilshúsunum hjá Katrinu Christiansen í Bringsnagøtu, har William Heinesen varð borin í heim í 1900. Hetta er besti máti at uppliva livandi skaldskap saman við øðrum. Sum at fara í biograf og verða einsamur - saman - men her við ti livandi orðinum, munn av pappíri og upp í oyrað. Urd Johannesen skipaði fyri undir heitinum Sjeystjørnur, fyri at referera til húsið og kendasta skald í býnum. Omanfyri er tað Hans Tórgarð, landsins besti upplesari, ið brilljerar sum ein heilur útvarpsleikur og skræddarseymað ljóðmynd in naturel, tá hann á miðhæddini lesur eina sarkastiska horrorsøgu Bókabøðil hjá Sámali Soll, sum sjálvur var millum mongu áhoyrararnar. Hann las eisini eina søgu hjá Arnbirni Ó. Dalsgarð. Niðanfyri er mynd av sama rúmi, tí besta í miðbýðnum til upplestur, tá hurðin er aftur og eingin er inni.


Her er ein mynd av einum øðrum rúmið við stólum, ið hóska munin betri til rúmið, enn summarhússtólarnur á myndini omanfyri.


Her er tað Gunvá Zachariasen, ið lesur á niðastu hæddini. Hon las eina smáerotiska søgu hjá Ingun Christensen, og Rottuna hjá Sólrun Michelsen, sum eisini var millum mongu áhoyrarnar.


Ovast las Mariann Hansen eina hugtakandi stuttsøgu eftir Katrin Ottarsdóttir við heitinum Í Afrika eru so nógv fitt børn, um eina hypersansandi dóttir, sum er so anarkistisk, at foreldrini ræðast hana. Men upplesarin var ov illa fyrireikaður, serliga til seinnu søguna. Tá var gott at kenna angan av sjerri, sum fylti loftsrúmið.


Her er vesi við autentiskum viði, ið sumstaðni er sjónliga brendur og tó brúktur aftur.


Ovast uppi er nógv umrødda brandtrappan, ið tryggjar eina breiða og sjónliga rýmingarleið fyri øll havnafók í senn, samstundis sum sprinklaraanlegg er um alt húsið, so øll á Reyni kunnu fáa brúsubað, um turkur verður.


Studentahúgvan hjá Halldór Christiansen er í eini glasmontru, og stuttlig uppsløg um egg úr Rituvík og Føroyablanding frá Landshandlinum og annað mangt er at síggja á bróstinum. Alt er funnið í gomlu handilshúsunum.


Umframt prís á medistarapylsum, dunnum og jarðberum, eru gomul bløð eisini funnin úti undir vaðingini og sett í glas og rammu. Hetta eru eini stuttlig, hugnalig og funktiónell hús til allahanda vertskap - og upplestur eisini. Framhaldandi góðar bókadagar, sum halda fram við mentanarmekka á Hotel Havn í annaðkvøld og Norðurlandahúsinum leygardagin og sunnudagin!