4.4.20

Tað subtila


Í hesi koronatíð, har heilsumyndugleikarnir hava tikið leiðsluna, meðan sosiala samfelagsfunktiónin er sett á standby, er at finna sær okkurt at ganga upp í.

Nærliggjandi er Weekendavísin. Nýkomin á telduni.

Hana helt eg í pappírsformi meðan postútbering enn var leygardag.

Fyrr var tað soleiðis at týsdagur var Dimmudagur og so gekk vikan, mikudagur við ymsum temabløðum, sum ikki riggaðu, og so kom Sosialurin eisini fyri seg, modernaður, við fleiri útgávum og eini framúr vikuskiftisútgávu.

Tað blaðið hevur enn ein góðan redaktionellan standard, kann henda við subtilum yvirskriftum á síðu tvey.

Temablaðið hjá Dimmu, haldi tað æt Punktum alla tíðina, kanska Krydd ella Skái eina tíð, var eisini framúr, hvat subtiliteti viðvíkti. Bloggurnar vóru stuttligar inntil tær púra mistu jørðforbindilsi og blivu lallandi fjollutar. Eisini tekningarnar, gjørdar spesifikt til ávísu útgávuna, vóru framúr í eitt stutt tíðarbil.

Tá var zenith í føroyskari blaðútgávu.

Hetta afturhorvandi innlit, flash back, fekk eg í morgun nú eg blaðaði gjøgnum Weekendavísina á netinum. Hon er donsk og á nútíðarføroyskum merkir danskt tað sama sum útlendskt.

Vit lesa, síggja og hoyra einki uttan úr heimi, sum ikki er danskt. Skalt tú fáa ein bara nøkurlunda harmoniskan aldurdóm, so er at sláa teg til tols við tað. Útlendskt er danskt. Eisin tá tú fert á skeið í samskifti. So er skeiðshaldarin útlendingur í aðurnevnda týdningi. Og tá vit skulu læra okkum at lesa millum reglurnar, ja tá er skeiðshaldarin eisini útlendingur. Soleiðis er tað bara, og ikki nyttar at blíva við at fara upp at kokkalarakóla um tað. Koronakrókurin í høsnagarðinum er so innsnørdur, at tað er, so segði hann, sum at fara í útlendska kirkju og kenna á sær, at ein situr aftanfyri og beint nú ætlar at prika teg í ryggin. Ikki lækna-korona-prika, men bara prika, soleiðis mann til mann við fremstafingri, tá boð skulu gevast, sum til dømis, at tú hevur fingið ein útlendskan skvøtt í nakkan innan tú fór í markleysa Gudshúsið.

Tað er tann totala paranoia.

Mest elvd av samfelagsliga innistongslinum, har læknafrøðin, kanska av røttum kanska ikki, hevur fingið myndugleika at bestemma, seta dagsordanin, og sleppir at bróta niður allar sosialar viðtøkur og fyriskipanir, sum mannasøgan higartil hevur kent og savnast um alt síðan fyrsti eldur varð kyndur.

Kanska eru tað bara óítøkiligu heimsmálini hjá ST, tey seytjan, sum limalondini samdust um, ið ikki bara spøkja, men nú føra pennin og stoypa alt plottið, og nú ganga vit í endadagsfilminum heima í túninum.

Tey samdust ikki um tungumál og átrúnað, men um onnur gerandislig viðurskifti, sum øll benda á stættarsamfelagið, tey ríku og tey fátøku, og hvussu hesi bæði parametur laga tilveruna og samstundis framtíðina hjá klótuni.

Tey ríku eru tey bestu, og er nakar sum ivast, so hava vit útbúgvingarskipanina, sum hond í hond við kirkjuni er dyggasti stuðul, framhaldandi at halda stættarsamfelagið í hevd, so øll, ið fyrst hava verið á skeið í mentanarligari fríseting og síðan á framhaldsskeiði um refleksiva mentanarhugtakið kunnu halda teirra turra kjaft og bara hyggja upp úr bókunum og fyrihalda seg til gerandisdegin her og nú. Eg blívi svakur, fyri at sitera Símun Kunoy. Men ímeðan blíva tey sterku sterkari og tey veiku veikari, hvar tú so hyggur.

Í hesi føroysku innilastu-á-botni-støðu er tað en lise, sum útlendska orðabókin sigur, at lesa Weekendavísina. En vederkvægelse.

Útlendsku yvirskriftirnar bjóða mær innum, kveikjandi vitbornar, vitalt vibrerandi.


Hóast hon ikki er hin mest innbjóðandi í mínum morgunlestri í júst hesi útgávu, er forsíðan rímiligvís fyrst fyri, so "Fagre nye færden" er sjónligasta yvirskriftin.

Hon skal lesast umaftur, ikki ov skjótt, og krevur vitan um onnur bókaverk og intertekstuellan førleika.

So hava tey tað fyri á redaktiónini, at finna eitt stikkorð, eitt høvuðsorð, sum einsamælt sipar til innihaldið í greinini. "Panoptikon". Tað er einsamalla stikkorðið.

Síðan stendur, sum etikett á hondspritti frá Apotekinum: "Kortlægning af personlig mobildata på et hidtil uset niveau kan blive konsekvensen, hvis Danmark skal åbnes på en måde, hvor virussen holdes under kontrol." Og orsaka at spesifikka landið varð nevnt í desinifiserandi vegleiðingini, sum er til fjarskiftisbrúk.

Besta yvirskriftin er goymd á síðu trettan í partinum um bøkur, har hon sigur: Fakta­hygiejne i pandemiens tid. Høvuðsorðið er: Magtkritik. Brúkaravegleiðingin, innan tú svølgir sjálvsprittandi innihaldið er: Forfatteren Max Brooks skyder al coronaskyld på Kina og Donald Trump, som han mener skal faktatjekkes for alt. Men alle borgere har et ansvar.

So koma yvirskriftirnar, teig av teigi, við einum høvuðsorði og eini brúkaravegleiðing. Vit taka trý dømi at enda, nú heimaveðrið bleiv so illsligt við vátaslettingini:


Skatte­svindler, slaveskib, smittebærer. Coronacruise. Krydstogtskibet er et symbol på alt det, der var galt med verden før krisen. 2020 skulle ellers have sat ny rekord i danske havne. Burde vi have set det komme?

Svenskerne er fredsskadede. Krise. Folk i Sverige tror ikke, at noget farligt kan hænde dem. Derfor er vi passive i mødet med corona.

Sult. Kommentar. Coronakrisen afslører, hvor stedmoderligt forfatterne behandles af staten.

Meðan vit mugu taka til takkar við skattafíggjaðum heimalandsyvirskriftum sum, at útlendingurin kortini ikki sleppur í kirkju á páskum, kennir privatkapitalistiski subtiliteturin í útlendskum avísum fyri mær at síggja eingi mørk, so hugfloygdur er hann. Subtiliteturin, sum vit hava so torført at gera til okkara egna. Tí henda blogg. Bara tí. Ikki petti annað.


2.4.20

Meistarlig ljósseting


Undir heitinum Einki eitur klokka førdi hóskvøldsdokumentarurin í Kringvarpinum okkum út til Kirkju og Hattarvík í Fugloynni og inn í tilveruna hjá trimum fólkum, Mikkjal Peturi, Emmu og Amaliu. Tvey tey fyrstu havi eg sæð á filmi fyrr og minnst serliga útisiglaran, Mikkjal Petur, úr frálíka filminum hjá Teiti Árnasyni Dahl, Burturhugur, sum varð frumsýndur á Listastevnuni í 2001. Fyrsta føroyska listaátak, sum veruliga gjørdi mun, og skapti líkindi fyri listaligum upplivingum í landinum.

Men aftur til hóskvøldið.

Umframt túnini millum tøttu húsini, takpláturnar, skotini niðan og oman, vindeyguni úr ymsum tíðum og improviseraðu pláturnar upp við húsaveggjunum, so útsýnið varð sum inn í allar málningarnar hjá Steffan Danielsen upp á eingang, so hefti eg meg aftur og aftur við ljóssetingina hjá fotografinum, tá hann var inni í teim trimum húsunum.

Handverk, sum ikki bara stuðlar upp undir eina hissini útferð, men gongur í eitt við væl tilrættisløgdu søguna, ið heldur ikki bara er ein snapshot reportasja av tí, sum kom fyri linsuna ein tilvildarligan dag á útoyggj, nei, eitt samantvunnið og avbalanserað verk, sum letur okkum anda lívið, lagið og luftina á útoyggj.


Fýra frystiboksir í kjallaranum, tapet úr 1800’talinum, urtapottur og loftsmáling, ið eru hundrað ára gomul, og so tey bæði, sum í myrkrinum hyggja um ljós er, men aldri fara á gátt hjá hvørjum øðrum.

Søgur úr okkara egna umhvørvi, sum millum vanliga prátið eru so væl eygleiddar, fangaðar og frambornar, at eg eri púra paff.

Samlaða avrikið í filminum fær meg at hugsa um teir búskaparligu bjargingarpakkar, sum politikarar nú í tveimum umførum fara at seta í verk.


Við hesum filmi sum hondgrípiligum dømi, er mín fyrsti tanki, at fáa tryggjað føroyskari filmsgerð eina munandi játtan til heimildarfilm á høgum støði, beint nú. Hvørki meir ella minni. Ein pakka at tryggja heimildarfilmi professionella liðugtgerð, týðing og marknaðarføring, so lidni filmurin kann verða ein útflutningsvøra til filmstevnur, sjónvarpsstøðir og stroymingartænastur fyrst og fremst á evropeiska meginlandinum, har áhugin er ovurhondsstórur. Meldar ein føroyskur filmur seg til, so er hann á skránni beinavegin. Treytað av at hann hevur so høgt støði sum hesin filmur.

Takk, Dagmar og Jónfinn, og Brian og Jón, fyri eina totalt avslappandi løtu á bygd, helt nágreiniliga í ein tíma, hóast klokkan ikki varð brúkt og nettupp ongan týdning hevði hesa avmáldu lukkuløtu í okkara egna landi beint nú.

Til lukku við avrikinum!

29.3.20

Sangur sum kúgan í konturleysum koronadøgum


Fríggjakvøldið vann filmurin Songs of Repression, Sangir sum kúga, altjóða virðislønina Dox:Award og Politiken:Danish:Dox Award í Keypmannahavn. Filmurin, sum er um eina anakronistiska týska niðursetubygd og restirnar av eini evangeliskari samkomu undir Andesfjøllum í Kili beint nú, sæst á cphdox.dk/online til og við 5. apríl.

Tað er tey bæði Estephan Wagner úr Kili og Marianne Hougen-Moraga úr Danmark, sum hava gjørt filmin, ið er hálvan annan tíma til longdar.

The Act of Killing og The Look of Silence eru millum mongu heimildarfilmarnar, sum sama danska framleiðslufelagið Final Cut For Real longu hevur gjørt, og bygnaðurin er stórt sæð hin sami, at fáa bøðil og offur at møtast, í stillum, men meðan upptøkutólið melur.


Á einum slætta undir Andesfjøllum í Kili er ein hugfarslig bygd, sum klipt úr søguni um Heidi og fjallabban. Niðursetubygdin er týsk útí odd og egg, tey tala týskt og foredla alt, ið týskt er, ikki minst evangeliskan sálmasang til innvortisbrúk og oktoburfest fyri ferðafólkum. Alt fyri Gudi, sum heilt vist er týskari og ættaður í beinari linju frá Hitler, enntá í samstarvi við Pinochet. Hetta er so løgið at kava niður í, at eg má kanna, um hetta passar, ella bara er eitt ævintýr um menniskjansligan djevulskap og tær mekanismur, sum í góðum og illum definera ein felagsskap.


Jú, søgan hon er sonn. Og hóast tað er staðfest at Josef Mengele var her, og at lívverjin hjá Hitler, Kurt Schnellenkamp, varð grivin her í 2017, so liggur tað uttanfyri karmin og ætlanina við filmaðu søguni, sum heldur enn at verða konfronterandi er varisliga leitandi og tí so alment viðkomandi.

Gud við tykkum inntil næstu ferð 

Í hesum eskatologisku koronadøgum, har vit á heimrustini fleiri ferðir eru mint á tveyhundrað ára dagin hjá Fanny Crosby og hennara suggestivu møtisangir, við repeterandi orðunum Perfect Submission, glíður endasangurin hjá týska sangkórinum undir Andesfjøllum inn í eitt konturleyst landslag. "Gud við tykkum inntil næstu ferð" syngja aldrandi limirnir í endakórinum. Tað er so otherworldly og tó so føroyskt heimligt, at tú undrast og verður fasineraður og stoyttur um eina leið. Andaligur ørvitisskapur kennir ikki landamørk. 

Nazibøðil verður predikantur

Í kilensku bygdini, sum er púra verulig, ber til at gista á hotelli, jodla á týskum, eta týskan mat og ganga langar túrar á heiðini. Men undir vøkru visualiseringunum liggur ein døkkur veruleiki. Í 1961 flutti hin fyrrverandi týski nazisturin og núverandi trúboðarin Paul Schäfer (1921-2010) higar. Við sær hevði hann eina evangeliska samkomu, sum skuldi bjarga teim doyggjandi og reisa tey, ið falla. Schäfer stovnaði Colonia Dignidad, Tignarstaðurin, sum bleiv til eina afturlatna sekt. Í meir enn fjøruti ár helt hann niðursetufólkini í fastari hond við skipaðum harðskapi, har eisini børn vórðu misbrúkt. Tá illa lýddi einaræðisharrin Pinochet kom til, bjóðaði Schäfer samkomuna fram at gera hópgravir á slættanum har andstøðingar kundu gravast í stillum og uttan at nakar sá, eftir at evengelisku týskararnir sjálvir høvdu pínt og myrt hesi óseku kilensku fólk. Í 2007 varð Paul Schäfer handtikin og búfólkini í niðursetubygdini kundu byrja at koma til sættis við fortíð og nútíð. Sum tað fyrsta skifti bygdin navn til Villa Baviera, Bayerska bygdin. Í dag búgva 120 fólk í bygdini. Filmurin er spesifikt um hesi fólkini.

Tá fortíð møtir nútíð

- Hvussu heldur tú fram at liva á sama staði, tá tú hevur verið offur, bøðil, ella sum veruleikin í hesum føri er, bæði? Og hvussu skapar og skilir tú sannleika, trúskap og kærleika, tá hesi hugtøk hava mist alla meining? Hesin filmur fer eftir, hvussu tey, sum enn búgva á staðnum, fata fortíðina og skapa meining í nútíðini. Gjøgnum filmin møta vit teimum, sum púra avnokta ræðuleikarnar, ið fóru fram, og bara vilja minnast tær góðu løturnar, teimum, sum berjast við sálarligum seinfylgjum og teimum, sum er steðgaði upp einastaðni mitt í millum.


Estephan Wagner og Marianne Hougen-Moraga, sum í dag eru par, hava gjørt filmin í hálvt fjórða ár. Hann vaks upp í Kili undir hernaðarliga stýrinum hjá Pinochet meðan húskið hjá henni flýddi til Danmarkar.


- Síðan vit vóru smá, hava vit hoyrt um Colonia Dignidad, men frá hvør sínum sjónarhorni.

Sumrarnar plagdu tey hjá Estephan at vitja týsku matstovuna, meðan tey eldru í slektini hjá Marionnu fortaldu um politisku fangarnar, ið vórðu píndir og avrættaðir í bygdini, tá Pinochet sat við valdið.

Meðan Estephan og tey vardu bygdina og fólkið móti øllum ákærum, vóru Marianna og tey í hinum borðinum.

- Sum vit vuksu til og fingu eitt politiskt tilvit, fóru vit at seta fleiri og fleiri spurningar, tá tað galt Colonia Dignidad, í dag Villa Baviera. Hvussu man tað vera hjá teimum, sum hava liðið undir leiðsluni hjá Schäfer og enn búgva á staðnum, sum er so merktur av hesum trauma? Hvussu handfara tey ágangin, sjálvstøðugt og í felagsskapi? Og hvussu lærir tú at redefinera tað, tú trýrt á og at stóla uppá og elska nakran aftur, tá tú ert so dyggiliga svikin?

Tá vit vóru fyrst í tretivunum og fóru at ganga saman, høvdu vit langt síðani slept svart-hvítu heimsmyndini, sum í stóran mun hevði merkt barndómsárini hjá okkum báðum. Tað bleiv átrokandi at lýsa og kanna málið nærri og at fáa eina djúpari fatan av, hví vit menniskju gera sum vit gera, og verða til tey, sum vit eru, og hvussu samfeløg sum hesi verða til. Colonia Dignidad varð eitt sjálvsagt stað at vitja. Sum tað er í teim flestu post-fasistisku samfeløgum í heiminum, er yvirskipaða kjakið um bygdina læst fast í svart-hvítar tankar. Fyrr hava royndir verið gjørdar at skapa ein dialog millum syndraðu partaranar í bygdini og at geva pláss fyri semju í og uttanfyri økið, men í flestu mainstream-miðlum verður søgan bara um offur og yvirgangsmenn. Í veruleikanum eru viðurskiftini millum offur og yvirgangsmenn nógv fløktari. Flestu íbúgvar eru bæði.

Í hálvtfjórða ár hava vit arbeitt við filminum og eru sloppin inn hjá fólkunum í bygdini. Strategiirnar er fleiri, so sum at skapa eitt egið paradís, sum eisini ferðafólkini sleppa inn í. Men vit vilja við filminum kanna og vísa, hvussu og hví menniskju umskriva teirra fortíð og hvørjar mekanismur tá fara í gongd, hvør hevur maktina og hvussu menniskjansliga skroypiligheitin virkar og hvørjar sálarfrøðiligar mekanismur fara í gongd í bygdini, siga Estephan Wagner og Marianne Hougen-Moraga.

Filmur er sterkasti miðilin

Songs of Repression er enn eitt dømi um, hvussu sterkur miðil filmur er, stillisliga at siga okkum søgur um alment menniskjanslig viðurskifti frá fyrstu hond, sum hóast skjalprógvað, ikki fáa pláss í nakrari søgubók, tí eingin søgusigari bjóðar til at vinkla og tíansheldur bera fram søguna í almenna rúminum. Heldur enn skakandi sensatiónina, religiøsa ørvitisskapin og hvíta yvirharradømi, heldur søgan seg til fyrstuhonds keldurnar, tey sum enn búgva á staðnum. Hvat siga tey og hvussu fata tey seg sjálvi nú, við øllum speglingum aftureftir?

Tað er her, í einum stillførum samanfevnandi tanka, at filmurin verður so áhugaverdur, at tú sleppir honum ikki, hóast tú sært hann á teldu og ikki á stórum lørifti í biografi, sum er rætti karmurin, ikki minst í endamyndini, sum eg gleði meg til at síggja í felag á filmi.

Í hesum stilla tóna í hesum ræðuliga ævintyri, hómast javnan grundtónar og afturljóð úr okkara egnu mentan við teirri ríku evangelisku sanghevdini úr øllum handa fríkirkjum.

Hóast skakandi, er tað hugtakandi, tá hesir frásøgulutir møtast á slættanum undir Andesfjøllum í Kili.

Tú kanst síggja filmin fyri seks evrur á netinum. Hevur tú minsta áhuga fyri filmi og reportasju, so skalt tú síggja henda filmin. Sindur er frálíðið síðan eg sá hinar báðar filmarnar úr Indionesia. Haldi, at hesin í greiddleika lyftir teir báðar, ikki sørt spælandi filmarnar, upp á eitt listarliga áhugaverdari støði.

13 filmar vóru i kappingini. Í dómsnevndini vóru Brenda Coughlin, Sundance Institute í USA, Christoph Terhechte, DOK Leipzig í Týsklandi, rumenski filmsleikstjórin Alexander Nanau og danski filmsleikstjórin Pernille Rose Grønkjær.


27.3.20

Hetta var ikki gott nokk


Havi verið framúr fegin um formidlingina av og um koronasmittuna í Degi og Viku seinastu tíðina. Men í gjárkvøldið gekk av skriðuni. Ein fakmaður tosaði um talvur og frymlar, men fotografurin á vaktini fangaði ikki talvurnar. Hvussu verturin so vildi, so krøkti faktalan ikki í myndirnar, tí tær vóru ikki har. Tá tær eina løtuni kortini vóru har, so var alt farið framvið og hevði fingið nýggjar útleggingar, tilsipingar og fótnotur, sum bara tey kønu í matametikk skilja, so vítt eg hoyrdi, fyri yvirhøvur at kunna skilja innslagið og fylgja við í fólksins almannamiðili.

Í morgun hoyrdi eg tíðindaleiðaran í Pressuni í Kringvarpinum undirstrika, hvussu fegin hann var um innslagið, og hvussu redaktiónin hevði arbeitt við evninum allan dagin.

Eg bleiv illa við og fór at hyggja aftur, um eg hevði hugt skeivt, misskilt, ella okkurt annað hevur forstýrað og ávirkað fakligu formdlingina úr tilbúgvingarvarpinum. Nei, eg dugdi ikki at síggja, at ein tíðindaredaktión kann verða nøgd við hetta avrikið. Hetta innslagið, hvussu álvarsligt tað enn kann fatast av teim, sum longu vistu um og kendu til matematisku prinsippini og grafarnar frammanundan, var ikki nóg væl frágingið.

Skilji eisini á tíðindafundinum hjá landstýrismanninum, fútanum og læknanum i Kringvarpinum klokkan ellivu í morgun, at tey hava tosað um framløguna av grafinum, og eru so pínliga berørd, at hann varð nevndur upp í saman av øllum trimum.

Hetta er tað sum hendir, tá man velur at prædika til kórið. Kórið, tey longu frelstu, eru matematikarar, sum vita, at tað krevst vitan um og kunnleiki til egna matematikk, annars sleppur tú ikki í henda eksklusiva klubba av vitandi vitinskapi.

Sjálvsagda avleiðingin er, at fólkið, næstan øll, standa uttanfyri fílabeinstornið og undrast avkrøkt, hvat hesir klóku persónar havast at, nú landið er um at fara um koll og smittan er um næsta horn.

Tað er tað mest óhepna, ið kann henda í eini støðu, sum vit eru í nú. Miðsavnandi kunning, hon sum fútin og læknin stóðu fyri í morgun, tað er tað, sum skal til. Landstýrismaðurin er deiliga jovialur, og tað skal ikki liggja hon til læst. Hann er eitt politiskt kosið menniskja, hinir eru vælfunderaðir embætismenn við greiðum tankum um formidling.

Teir tankarnir ráddu ikki á redaktiónin á Degi og Viku í gjárkvøldið. Í hesum tíðum eiga vit ikki at hava rúm fyri tílíkum mishappum. Og á hesum sinni ikki eitt orð um búskaparmannin, sum vildi opna allar slúsir, so vit fyrst av øllum fáa ein útbygdan flogvøll. Sálarfrøðingurin var eitt gott breyk, men hann burdi fingið betri mediterandi rúm og stundir saman við vertinum. Tá tað ikki hendir, kenst tað sum uppáklistra ífylla.

Tí er tað ein vælsignaður lætti at sleppa at lurta eftir Bob Dylan við einum nýggjum sangi í átta ár. Tendra og blunda og lata seg føra av besta formidlara í okkara orðalagstíð, nú eingin sigst lesa. Seytjan minuttir, ein messa og eg síggi alt fyri mær. Tað er formidling. Púra isi, beint í oyrað. Undir eygnalokunum síggi eg alt fyri mær. Tað er formidling. Í egnum biografi.


25.3.20

Móðurmálsdagin: Ábyrgd


Móðurmálsdagin skrivar leikstjórin, Katrin Joensen-Næs, soleiðis um egna filmin Ábyrgd, sum skuldi havt verið frumsýndur í Filmsfelagnum í kvøld, men er útsettur í óvissa tíð, tí biografurin er stongdur av vanda fyri koronusmittu:

Filmur hevur altíð havt ein stóran týdning í mínum lívið, sum fer langt út um undirhald. Tá eg hyggi eftir einum filmi, verða míni sjónarmið víðkað og míni evni, at seta meg inn í støðurnar hjá mínum medmenniskjum, betur.


Søgan, ið vit vilja siga, er um, hvussu tað er at vera avvarðandi at sálarliga sjúkum. Eg havi sæð nógvar filmar, ið snúgva seg um sálarliga sjúk, men tá hevur tann avvarðandi aloftast hjáleiklutin. Eg saknaði ein film, har støðan hjá tí avvarðandi er høvuðskonfliktin.


Ábyrgd snýr seg í stuttum um Ró, eina unga gentu, sum hevur ein sálarliga sjúka mammu. Mamman brúkar Ró sum heilivág, og má hava Ró hjá sær alt døgnið. Tá ið Ró fer undir at taka koyrikortið, verður hon drigin at frísku luftini og orkar ikki aftur til køvandi heimið. Hon byrjar at raðfesta seg sjálva, hóast tað merkir, at mamman verður verri og verri fyri.

Afturat at fortelja søguna hjá teimum avvarðandi, vil Ábyrgd eisini vera við at gera upp við generellu misskiljingina at ”einki hendir í Føroyum”. Vit føroyingar eru ógviliga hepnir, at tað er trygt at ganga úti á gøtuni, men okkara søgur fara fram handan goymdar dýr. Har búgva menniskju, ið bera sama óndskap og kærleika, egoismu, ósjálvsøkni og sjúkligheit, sum eru alla aðra staðni í heiminum.

Hendan søgan hevur íblástur úr veruligum søgum, ið eru farnar fram í Føroyum, og hon stendur sum eitt sterkt dømi um óhugsandi veruleikar, sum ganga fyri seg handan goymdar dyr í okkara ”óseka” móðurlandi.

Grundað á hesar tankarnar, var tað ongantíð eitt ivamál um Ábyrgd skuldi skrivast á føroyskum og fara fram í Føroyum. Eg haldi, vit hava nógvar áhugaverdar søgur, og síggi týdningin og virðið í at fortelja tær. Eg gleði meg longu at fara undir næstu søguna, tá hesin filmurin er sloppin úr karantenu.

Vinarliga Katrin ❤️


18.3.20

Púra forelskaður í Føroyum!


- Hann er púra forelskaður í Føroyum, sigur bókhandlarin Kári Árting, sum hevur lisið nýggju bókina hjá Tim Ecott The Land of Maybe - a Faroe Islands Year.

Omanfyri sæst høvundurin í lokala bretska bókahandlinum, har konan Jessica tók myndina. Legg til merkis klistrimerkið local author á fyrstu bókini ovast til vinstru.

Í ellivu ár hevur Tim Ecott javnan vitjað í Føroyum, fyrstu ferð sum gestur hjá Atlantsflogi. Tað er forlagið Short Books í London, sum hevur givið nýggju ferðabókina út. Greitt er at høvundurin, sum hevur arbeitt fyri BBC og givið bøkur út á Penguin forlagnum, hevur serligan áhuga fyri smáum samfeløgum, kanska serliga oyggjasamfeløgum, so sum Seyskelloyggjar, men eisini fyri stóra Afrika.


Í hesum koronatíðum hevur Kári Árting sjálvur borið mær bókina, og ger vart við, at sama tænasta, ókeypis útkoyring av nýggju bretsku ferðabókini, er galdandi fyri allar kundar í Føroyum.

Kári hevur varnast, at Tim Ecott og eg eru í sambandi um Facebook og messenger.

Løtu seinni sendi eg Tim eina mynd av bókini, sum nú er lend á køksborðinum.


- Very strange for me to see my book in Føroyar after all this time. I am sad not to be there with it. But that's great. I hope you can read a bit and get a sense of the style, sigur Tim Ecott straks og takkar fyri: Hjartans tøkk til tykkum øll, sum hann sigur meir enn eina ferð.

- Kári and Bjørk at Rit og Rak have been fantastic. I really want them to sell the copies they ordered and I am very sad not to be there to have a party with all the Faroese friends who helped me so much while researching - I do have a page of thanks at the end at least!

Takkarlistin aftast í bókini er drúgvur. Fyrstu, ið verða nevnd eru Johannes Jensen, Guðrið Højgaard, Súsanna Sørensen og Levi Hanssen. Í Havn eru tað Pál Weihe og Julianna Klett, ein heil bók kundi verið skrivað um Jón Tyril, Kristian Blak og tónleik, heldur rithøvundurin, og so er tað stuttligasti setningur í øllum takkarlistanum: ”Political and historical insights were provided over several years by the redoubtable Magni Arge - hjartans tøkk til tykkum øll, sigur Tim Ecott á føroyskum á síðu 278, sum er hin seinasta í bókini innan bókmentalistin kemur fyri.

Har hefti eg meg við, at hann hevur lisið klassisku ferðasøgurnar hjá Elizabeth Taylor og lyftir fram eina grein hjá Ingvar Svanberg í Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine um ræstan fisk í 2015: Air-dried fermented fish the Faroese way. 


What inspired you to write a book on the Faroe Islands?

- I have been visiting Faroe Islands for about eleven years and was invited the first time on a press trip by Atlantic Airways. I was very struck by how similar the islands are to the part of Ireland where my grandparents lived. Their house was right at the foot of the Mountains of Mourne which also have many sheep, ravens, alpine vegetation and no trees on the high ground. The land there is also very green because they get a lot of rain.

I made several trips writing articles for British newspapers and magazines, including the Telegraph, Financial Times, Guardian and some broadcasts for the BBC. My books are generally about the natural world and my experiences of it, and I began to think that I would love to write about Faroes. I think, to write well about a place, you have to love it.

What could be the most interesting passage in the book, so interesting that Paul Theroux is writing 'In this excellent book, Ecott's evocative telling makes me want to go to this weird and wonderful place.' ?

- It’s impossible for me to say. But I think what strikes me is that even though Faroes is a very modern, sophisticated country, you still keep alive many traditions that we have lost in other parts of Europe. Even the grindadráp was something that happened in Ireland and Scotland, like eating seabirds and keeping sheep semi-wild on the outfield. I think probably people outside Faroes will find the chapters on catching havhestur, súla and understanding skerpikjøt very interesting. Of course these things are not unusual for Faroese, but you have a very distinctive culture and language, and I think you may forget sometimes that for most people in more urban places these things seem out of the ordinary.

As a native, writing a blog for 14 years in the Faroese language, I am always fascinated with foreigners visiting the Faroes. How does a foreigner, a tourist, experience the Faroes?

- I have been very lucky, working for the BBC World Service and reporting from all over the world: all over Africa, the Indian Ocean, Pacific and Caribbean including: Madagascar, Seychelles, Sri Lanka, Fiji. Tahiti, Papua New Guinea, Bahamas, Turks and Caicos etc I have always loved islands. I know very well that living on a small island is not necessarily ‘paradise’ and it can sometimes even be suffocating. So, I am not writing about Faroes in a naïve - góðvarin - way.

- Many visitors fall in love with the rugged beauty of your islands. I did too. But the reason I kept coming back was because of the Faroese friends I made. I have never been given such hospitality and friendship. I hope it is because I also respected the way of life I was being shown. But, I have made genuine friendships with so many people and that I find very emotionally moving. I am honoured to be made to feel so welcome and to be invited into people’s homes. In that way, there is such a strong sense of community here which is priceless. Yes, adapt to the ways of the modern world - but don’t underestimate how rich you already are. People and customs are more valuable than new cars and shiny buildings.

Finally, how would you describe yourself?

- I am a nature lover, but I love meeting people. I studied social anthropology at university, which is of course all about understanding different cultures. But journalism and anthropology are very close. Also, the style of my books is ‘immersive’. I try to understand a place by seeing it from the ground. My descriptive style is lyrical, and it relies on people trusting me so that they show me things properly. I always try to respect that trust. You will see that I give a list of people in the book of some of those who helped me over the past few years when researching the book. They have given me so much. I hope they see the book is written with respect, and deep, deep affection.

- Hjartans tøkk til tykkum øll!

Bókin hjá Tim Ecott The Land of Maybe - A Faroe Islands Year, telur 283 talmerktar síður og kostar 169 krónur í bókahandlinum Rit og Rák, sum koyrir bókina út fyri einki. Jessica Ecott myndprýddi og forlagið er Short Books, London.




16.3.20

Ravnur - føroyski talukennarin


Ein føroysk teldutala av tekst-til-talu slagnum varð ment í 2005. Teldutalan hevur verið virkin í mong ár og semja er um, at hon hevur verið til stóra nyttu hjá blindum, sjónveikum, lesiveikum og orðblindum. Teldutalan varð eisini roynd við tekstum á hesum bloggi.

- Tað er serliga frá hesum brúkarabólkum at ynski hevur verið frammi um, at vit nú eisini fáa ein føroyskan talukennara, tala-til-tekst, sum tey siga, har tosað verður á føroyskum, og at hetta kemur á skrift. Tað vil siga, at vit her tosa um teldu, telefon ella aðrar pallar, har hugsandi er at samskifta, siga málfrøðingarnir Annika Simonsen, Sandra Saxov Lamhauge og Iben Nyholm Debess.

Heitið á verkætlanini er Ravnur. Teksturin á hesum bloggi verður framhaldandi eitt støði í arbeiðnum við nýggja føroyska talukennaranum.

Í fjør summar savnaðist arbeiðsbólkurin at seta sjøtul á tankan um ein føroyskan talukennara.


- Við teldutaluni, sum lesur allan skrivaðan tekst upp, og nú við talukennaranum, kunnu bæði blind, sjónveik, lesiveik og onnur gerast sjálvbjargin, nema sær útbúgving, vera við í almenna kjakinum, arbeiða og hava eitt virðiligt lív á jøvnum føti við onnur.

Her sæst, hvussu tey á Fróðskaparsetrinum gera ljóðupptøkur av fólki og hvussu tey aftaná skriva røddirnar á telduna.


- Vit eiga øll okkara móðurmál, og vit ynskja jú øll, at vit klára at menna og varðveita okkara málsliga samleika í tíðum, har máltøknin tekur yvir nógvar tænastur. Givið er, at um vit ikki menna ein slíkan talukennara, so er vansin, at føroyingar fara at nýta annað mál til hesar tænastur, siga stigtakararnir.

Verkætlanin Ravnur, sum er at menna ein føroyskan talukennara, byrjaði í januar 2019. Íverksetari er sami persónur, sum menti gomlu teldutaluna, Karin Kass, ið aftur virkar sum fyrisitingar- og fíggjarleiðari. Verkætlanarleiðari er Peter Juel Henrichsen, sum hevur verið við í líknandi ætlanum í Danmark og hevur holla vitan um tøkni og málfrøði.

- Annars eru vit tríggir lingvistar: Sandra Saxov Lamhauge, Iben Nyholm Debess og Annika Simonsen. Aftrat okkum hava vit fimm lesandi hjálparfólk, ein KT-hjálpara og tveir ráðgevar. Politiski myndugleikin hevur tikið væl undir við arbeiðinum við eini góðari játtan frá Mentamálaráðnum á fíggjarlógini. Tó er neyðugt at fara út við umsóknum til ymiskar grunnar, virkir og onnur hugsandi støð, at fáa stuðul. Hetta er alneyðugt, um arbeiðið kann halda fram ótarnað, sigur Karin Kass.

- Tá arbeiðið er liðugt, sum eftir ætlan er í seinnu helvt av 2021, er talukennarin ogn hjá øllum Føroya fólki, sigur Karin og leggur afturat, at tey hava valt at gera talukennaran frítt atkomuligan í open source til almenna nýtslu og til víðari gransking og menning av aðrari máltøkni.

Talukennarin fer at kunna nýtast í nógvum ymiskum tænastum og tólum.

- Uppgávan í verkætlanini er fyrst og fremst at talgilda føroyska málið, so tað kann brúkast bæði til talukennaran, men eisini til aðra máltøkni, tí um onkur hevur hug at menna aðra máltøkni, so kunnu tey frítt brúka tað tilfar, sum vit hava ment og savnað saman. Vit menna sum so ikki ein lidnan talukennara, sum kann brúkast í øllum støðum, men vit menna alt tað tilfar, ið skal til fyri at gera ein ítøkiligan talukennara. Talukennarin skal lagast til hvørja funktión, hann skal virka í. Hetta merkir, at øll kunnu taka okkara tilfar niður og menna tað víðari til eitt nú eina Siri, diktering hjá læknum, hjálpitól hjá blindum, orðblindum og øðrum, sigur arbeiðsbólkurin, ið hevur Egil Hofgaard sum kt-fólk.

Arbeiðsbólkurin hevur fingurin á pulsinum og fylgir við í, hvat tilfar longu er ment, hvat av hesum kann brúkast, og hvør annar er í gongd, ella hevur verið í gongd við at menna føroyska máltøkni.

- Á hendan hátt kunnu vit deila tilfar og vitan okkara millum og harvið spara arbeiðsorku, siga tey.

Ein áhugabólkur fyri føroyska máltøkni er gjørdur í hesum sambandi.

- Meiningin var, at vit øll í hesum áhugabólki skuldu hittast til ein netverksfund og kjakast um máltøkni í Føroyum, men beint nú er hesin fundur avlýstur - sum alt annað - vegna korona. Nýggjur fundur verður ásettur, so skjótt støðan við kornasmittuni er broytt og alt hevur lagt seg, siga Annika og Sandra í dag.

Vega arbeiðsbólkin hava tær hesa almennu áheitan um at fáa fólk at lesa fyri verkætlanina:

- Í sambandi við okkara verkætlan at menna føroyska talukennaran, gera vit nógvar ljóðupptøkur av fólki, sum skulu lesa nakrar styttri tekstir upp. Vit hava støðugt tørv á fólki, sum vilja verða tikin upp, so um onkur er, ið vil hjálpa okkum við hesum, mugu tey gjarna senda okkum ein teldupost á annika.simonsen@hotmail.com. Vit miða eftir at fáa bæði kvinnur og menn úr øllum dialektøkjum í allum aldri við. Sum nú er, manglar okkum flest fólk úr Sandoynni, Vágum og Norðuroyggjum, men vit mangla eisini fólk frá 36 árum og uppeftir frá øllum dialektøkjum, men serliga manglar okkum fólk yvir 60 ár. Vit hoyra hjartans fegin frá øllum, ið hava áhuga í at hjálpa okkum við hesum!

Og við heilsan til ídnu íverksetararnar, sum brúka útgangsorðini “nógvir løkir smáir gera stóra áir”, fer Birkblog at ynskja verkætlanini alt tað besta og at leggja allan tekstin opnan at brúka. Góða eydnu!

12.3.20

Kringvarp av fyrstu parkett


Kringvarpið av fyrstu parkett, bæði í útvarpi og sjónvarpi, tað havi eg ikki roynt í mong ár. Men í dag varð tað.

Og tó byrjaði tað við eini fyriboðan í gjárkvøldið, tá danski forsætisráðharrin, Mette Fredriksen, hevði eina statesman røðu, sum fekk meg at støðga á, hóast eg var á veg í biograf at síggja nýggja danska terrorfilmin Krudttønden.

Heimliga støðan, mest sum undantaksstøða, gav filminum ein brodd, sum gjørdi hann autentiskt viðkomandi millum Charlie Hebdo í París og hendingina í Keypmannahavn fyri bara fimm árum síðan. Tí vóru vónir og væntanir til løgmansrøðuna til fólkið í morgun sera stórar.

Men innan vit komu so langt, skuldu vit dragast gjøgnum morgunprát í útvarpinum um Tattoo Óla í Nýhavnini, sum kundi halda fram, tað var einasta prát fyri klokkan átta, og eitt illusoriskt prát um eina framsýning ella ráðstevnu um dálking, sum ikki bleiv í grannahúsinum.

Sindur mattur, ófokuseraður og lítið viðkomandi tómgangsmorgun í útvarpinum, munin verri enn tað, eg plagi at gáa um, tá varpið stendur frá. Ella væntaði eg bara meir.

Men so nærkaðust vit okkum klokkan tíggju og løgmansrøðuni til fólkið. Og tá átti sjónvarpið restina av degnum, heilt út á kvøldið.

So heimliga funderað sjónvarp havi eg ikki upplivað fyrr. Má siga, at hetta varð dagurin, har sjónvarpið, sum kom so skeivt í verðina, bleiv føroyskt. Tað hevur útvarpið altíð verið, men aldri áður havi eg varnast, at okkara sjóvarp er blivið føroyskt. Føroyskt í øllum liðum.


Havi fyrr í vikuni varnast at John Johannesen hevur sitið við heimasíðuni hjá Kringvarpinum og dagført, sum sæst á myndini hjá Bjarna Árting Rubeksen omanfyri. Tað hevur verið avgjørt veikasta síðan hjá Kringvarpinum, heimasíðan, og so títtleikin og relevansurin, sum um vikuskiftini púra fellir burtur, og annars er ógvuliga ójøvn, fyri ikki at siga tilvildarlig, alt eftir hvør hevur vakt ella traðkar í karakter og ofrar seg fyri eitt smámál ella ein heimstað, sum púrt einki hevur við eitt tíðindaflow av public service slagnum at gera.

Meðan tíðindafundurin hjá løgmanni og øllum teimum er í Tinganesi, laivbloggar Jón Brian Hvidtfelt frá fundinum. Tað sæst, at hann er vandin fundarskrivari, sum hevur eygað og fingur fyri tí, sum hevur týdning. Á denn tænasta. Og eg meini tað, tí eg havi aldri verið so ovfarin av so væl fyrireikaðari miðling í Kringvarpinum í øllum liðum.

Heimasíðan verður skjótt og væl dagførd við brúkaranum í fokus, avmáldum teksti til hvørt endamál og góðum matchandi nýtiknum myndum. Betri public service verður tað ikki á hesum palli, heimasíðuni.

Út á dagin er heilsufremjandi ítróttin í fokus, og tann likamligi missur, nú hon er útsett og kann henda avlýst, ítróttin. Gremjanin um likamliga forfallið er so graverandi djúptøkin, at kallað er til neyðfund. Men tá spurt verður um ítróttarligu avleiðingarnar, nú brúnasíðir menn ikki sleppa at sparka bólt, er einasta svar: mistar inntøkur. MISTAR INNTØKUR. Ógiligar avleiðingar fyri Christian og FIFA. Og eg sum helt, at fótbóltur fyri menn var ein ítrótt, sum kommunan av heilsuligum ávum spýtti nógvan, øgiliga nógvan, kommunalan skattapening í. Men gakk, tað er bara pengar tað snýr seg um. Akkurát sum cruise skipini. Bara pengar. Men hvussu nógvar, tað fekk eg ikki at vita. Heldur ikki frá Tobba í Runavík, sum Marjun tráspurdi.


Stjørnan allan dagin, sjónvarpsstjørnan í zenit, var John Johannessen. Fyri tað fyrsta má eg siga, at hann riggar so væl í hesum leikluti sum sjónvarpsvertur, at eg vildi ikki betonkt meg við at type casta hann til eina nýinnspæling av The Graduate í leiklutinum sum Dustin Hoffmann, ella sum George Clooney í eini skarpari nýinnspæling av Syriana. Hann hevur star quality, John. Framtóning, figurur, rødd og so tær ævigu rørslurnar við hondini, sum allir sjónvarpsvertir, serliga menn, hava so trupult við, tær hevur John funnið og gjørt til sínar egnu, handarørslurnar.


Barbara Holm, sum sæst í ørsmáum løtum, m.a. tá hon setur nærgangandi og vælundirbygdar spurningar í Tinganesi, hevur somu dygdir. Tey tykjast vera eitt gott sjónvarpstíðindatoymi, John og Barbara, tí hetta kollektiva úrslit havi eg ikki sæð fyrr í føroyskum sjónvarpi.

Myndafólkini hava eisini ein stuttligan studiomøguleika at avmaska myndina, so hon er við ella uttan tær eyðsýndu reyðu duck feets undur báðum talarstólunum.


Og so kemur eitt enn størri frambrot í søgu sjónvarpsins: coronavirus til børn.


Eisini her blendar hann inn, púra seamless.


Barnaredaktiónin hevur við vitan og spælandi forvitni leikað seg inn í hugan hjá ørkymlaða barninum í hesum ófrættakendu koronadøgum. Vitan er ikki deyð vitan, sum verður doserað niður í høvdið, nei vitan er ein kelda til undran um Kina og flogmýs og reinføri - og at skilja umhugsni og fyrivarni, har vit lofta hinum. Ikki bara ommum og abbum á ellisheimi, nei eisini javnaldrum her og nú, sum ikki tola at blíva smittað, tí tey eru veik. Soleiðis er tað. Henda søgan gekk beint inn. Hon brendi í gjøgnum og skapti vitan, sum helst svarar til fleiri skúlaár. Í hvussu er í livfrøði. Nemandi gott. Identifiserandi gott.


Og nú kom tulkmálstýddi tíðindafundurin hjá løgmanni í morgun aftur, hesu ferð enntá við teksti. Ringast kláraðu tey í Tinganesi seg á tíðindfundinum, og eins illa kláraðu tey frá Atlantsflogi seg í hesum Kringvarpsdegi. Einsamalli stjórin í Smyril Line klárði seg framúr hóast eg bara hoyrdi hann í telefon og hann tyktist mær vera eitt sindur tungur fyri málinum. Allíkavæl kláraði hann seg einsamallur munin betri enn liðið hjá teimum í Tinganesi og Atlantsflogi, sum í báðum førum hava fleiri professionell spuna- og miðlafólk.

Hetta var dagurin tá sjónvarpið hjá Kringvarpinum bleiv føroyskt og tænti øllum.

Hurrá og til lukku - dream team KvF!


28.2.20

Er filmurin góður ella týdningarmikil?


Inngangsorð til filmin "A Hidden Life" (Terrence Malick 2019 USA 173 min) í Filmsfelagnum 26. februar:

Er filmurin góður ella er hann týdningarmikil?

Tað er so ymiskt, hvussu vit fata film ella bara hyggja eftir filmi. Tað er eisini so ymiskt, hvussu vit síggja ein film, hvussu kringumstøðurnar eru, ella hvussu vit minnast ein film, sum vit kanska alt okkara lív hava borið uppá.

Kanska rivnar minnið, tá vit síggja filmin umaftur.

Og lat meg beinanvegin siga, at tað var her inni at eg sá “In The Heat of the Night”, helst 12 ára gamal í 1969. Tá var filmurin tvey ára gamal. Havi nýliga sæð hann aftur meir enn einaferð, og hann stendur skærari enn nakrantíð.


Fyrst tónleikurin hjá Quincy Jones og so hin tyggigummityggjandi suðurstatsflødabollin Rod Steiger í gulum brillugløsum, móti svarta Sidney Poitier, ið má berjast fyri sínum persóni, sínum rættindum, sínum faki, sínum fólki, sínum egna myndugleika, ið verður pilkaður niður, innan hann talar at, ella kundu havt brostið í einum blóðrúsi, sum í “Parasite” ella “Joker”. Men tað ger hann ikki, góði filmurin frá 67, sum fyri eftirtíðina verður týdningarmikil, á sama hátt sum Martin Luther King og plátan hjá Elvis “If I Can Dream”.

Soleiðis kunnu vit eftir ymsum sniðgøtum logga okkum inn á eina rás at finna týdning í filmsupplivingini, í einum myrkalagdum tennisdysti millum lítla heilan og stóra løriftið, tá vit taka kognitiva vitan í brúk at avkoda ein film, og fáa eins nógv upplivilsi, sum fólk eru inni.

Í nýggjaru søguni hjá Filmsfelagnum vísa vit bara nýggjan film. Tað hava vit gjørt í seks ár her inni í biografinum, tí einasta, ið hevur eina rættuliga samanhangandi søgu sum biografur aftur til 1962, tá hann nýbygdur lat upp og longu tá hýsti fyrsta aðalfundi í Filmslistafelagnum, sum tað tá æt.

Hesi seks árini hava vit - umframt traditionella góðskuparametrið, sum ummæli hjá Peter Bradshaw í The Guardian og Bo Green Jensen í Weekendavísini og samantalda styrkitalið á Metascore - eisini lagt okkum eftir einari nyttufilosofi.

- Er hasin filmurin týdningarmikil at seta á skránna, er nakað betrattigilsi at seta júst handan filmin á skránna fram um hin?

Vit eiga ikki biografin, men kuratera, vegleiða filmslistarliga undir navninum Filmsfelagið, tá biografurin vísur film mikukvøld. Eisini tá onnur úti um landið spyrja seg fyri um tað sama.

Í hesum kuraterandi leikluti undir heitinum Filmsfelagið hava vit umframt alment metta góðsku, eisini lagt okkum eftir nyttu. Er filmurin nyttugur at vísa í okkara hølum, her og nú. Er nakað í okkara samfelag, sum ger tað í minsta lagi týdningarmikið og besta føri neyðugt at vísa jústa henda nýggja filmin fram um hin beint nú.

Vit hava víst tveir nýggjar norskar religiónskritiskar filmar. Nýggjasti er “Disco” og hin næstnýggjasti er “Thelma”. Báðir týdningarmiklir filmar at vísa í Føroyum, har hevdvunna religiónin á øllum pallum hevur sterka makt, kann henda enn sterkari enn í grannalandinum Noregi, uttan at filmurin tó verður ókristiligur. Kanska tvørturímóti. Teir leggja upp til dialog.


Í Apostlasøguni stendur ein søga um at vinna sjónina aftur. Samanhangurin er ov drúgvur at koma inn á her, men skrivað stendur: “Og alt fyri eitt fell tað eins og skøl frá eygum hansara, og hann fekk sjónina aftur; og hann stóð upp og varð doyptur.”

Ein nýggj sjónligheit lat seg upp. Ein nýggj visualisering varð framkallað, legði seg undir eygnalokini og skapti nýggja fatan.

Her er kjarnin í neyðturviligheitini at vísa týdningarmiklan film og ikki bara film eftir góðskuparametrinum.

Mest skakandi filmar, sum Filmsfelagið hesi seks árini hevur víst, hava verið vístir eftir áheitan frá ísraelsku sendistovuni í Keypmannahavn. Tey vildu rinda og opna dyr, um vit kundu finna fram til og fáa til vega film úr Ísrael, sum eftir innlendskum heiðurslønum at meta kundu sigast at hava týdning. Alt samalt í eini ætlan at fáa tað landið lýst í einum nútíðarljósi fyri einum nýggjum føroyskum klientelli og nútíðar biografgangarum fyrst og fremst her í hølunum, og so í donskum biografum og í Grønlandi.

Fyrra árið varð høvuðsfilmurin “The Cakemaker” og seinna árið “Red Cow”. Ísraelski friðarfilmurin “Foxtrot” varð eisini partur av pakkanum. Hann vísti á krígsins æviga meiningsloysi, sum einki flytir, tí heitið “Foxtrot”, eisini tá markið og hermótið er Ísrael. Kúlurnar, krígsídnaðurin og krígsbureaukratiið ikki kenna landamørk.


Ísraelski sendiharrin innleidi sýningarnar í øllum førum. Men tolsomu ísraelsku sýningarnar provokeraðu føroyska áskoðaran so nógv, at fleiri rýmdu. Tað taki eg sum tekin um, at vit hava rakt ikki bara góðar nýggjar filmar, men neyðugar nýggjar filmar, kanska teir mest neyðugu filmar at vísa í Føroyum í nýggjari tíð, kanska nakrantíð, alt síðan biografdrift byrjaði her í landinum í 1907.

Á sama hátt havi eg tað við leikstjóranum úr Texas, Terrence Malick. Hann er í mínum eygum tvingandi neyðugur, tí hann skapar eitt poetiskt myndamál. Tað er drúgt og seigt og fer sjálvdan sjálvsagdar leiðir, men uppdyrkar, ikki minst við voice over, tað hástemt strembandi hjá andborna leikstjóranum, sum gavst at lesa heimspeki í Oxford, tí hann í 60’unum fór at klandrast við vegleiðaran um Kirkegaard, Heidegger og Wittgenstein.

Og so er spesifikka evnið í nýggjasta Terrence Malick filminum ein pasisfistur á einum bóndagarði í Eysturríki, ein samvitskufullur krígsnoktari, Franz Jägerstätter, sum fekk 36 foldarár, men á 100 ára degnum í 2007 varð gjørdur halgimenni í katólsku kirkjuni, tá Joseph Ratzinger ella Benadikt XVI var pávi.

Variety, sum er heimsins elsta filmstíðarrit, hevur í ummælaraskaranum ein, sum rópast Owen Gleiberman. Hann skrivaði soleiðis úr Cannes, tá hann fyrstu ferð sá filmin: “The movie is cinema at its mightiest and holiest. It’s a movie you don’t just watch; it’s a movie you enter, like a cathedral of the senses. It needs to be bigger than you are, because it’s about bigger things than you - or anyone else. It’s about how the quietest acts of resistance are part of what save civilization.”

Danski ummælarin Bo Green Jensen setir filmin millum vitborna kuldan frá Stanley Kubrick og undrandi trúnna hjá Andrej Tarkovskij.

Nú hava vit so lagt risastóru søguna í eitt pinkalíti nøtuhylki, sum blást upp á løriftið er um Nazitýskland, kirkju og trúgv - og nemur við Holocaust, sum beint nú hevur verið frammi í skúlunum.

Lad gå at leikstjórin, sum aldri vil verða stýrdur, sigur, at filmurin er ikki biografiskur, men bara tekur listarligt støði í jarðisku søguni um hin æviga Franz Jägerstätter. Við hesum báðum tættum, Nazitýsklandi og Holocaust, sum fara um eitt 75 ára hvarv, gerst filmurin “A Hidden Life” týdningarmikil at vísa. Tí hava vit í Filmsfelagnum latið okkum stýra av hesum parametri - tí týdningarmikla.


Og søgan heldur fram. Næsta mikudag er Femifagnaður á skránni og tá vísa vit “The Cave” úr Sýria. Tann filmurin hevur júst vunnið virðisløn sum most valuable documentary of the year, týdningarmesti filmur í eitt ár, á stevnuni Cinema for Peace í Berlin.

So at filmur eisini er týdningarmikil miðil er ikki bara nakað, sum vit halda uppá í Filmsfelagnum.

Tað er í hesum ljósi, at vit nú fara at hyggja eftir longsta filmi í Filmsfelagnum í seks ár: “A Hidden Life” hjá Terrence Malick.

Gerið so væl!

(Birgir Kruse)


27.2.20

Nógvar dyr latnar upp, nú Sakaris ger nýggjan film


Sum filmsleikstjóri kennir Sakaris Stórá seg heima í Berlin. Her var hann fyrstu ferð í 2010 á talent legu í eina viku fyri ung fólk, ið hava kosið sær film sum listagrein. Á myndini niðanfyri sæst hann longst til høgru.


- Tað var læruríkasta vikan í lívum, sigur Sakaris í Kaffihúsinum í Havn í dag, júst afturkomin úr týska høvuðsstaðnum, sum hýsir heimsins stórstu filmsstevnu mált eftir áskoðaratali.


- Hugsa tær, hvussu nógv føroyskur filmur hevur flutt seg hesi árini síðan 2010. Tá varð filmur fyri meg nakað ræðuliga fremmant, og føroyskur filmur var í og fyri seg rættuliga fremmandur, hóast vit í mong ár hava átt Katrina Ottarsdóttir.


- Eg var akkurát liðugur á filmskúla í Noregi, og visti ikki, um eg skuldi verða verandi har, ella flyta heim til Føroya. Tí fyrst filmur og síðan Berlin vóru so stór upplivilsi fyri meg, og knappliga er mann partur av einum altjóða netverki, at tú verður í iva, sigur Sakaris, leggur telefonina á borðið og tekur kaffikrússið í hondina.


- Minnini frá 2010 sita sterk, tí alt var so stórt tá. So var eg á Berlinale í 2014, tá Vetramorgun vann, tað var sjálvandi ein enn størri uppliving. Men fyrrárið fann eg útav, at mann kundi verða við aftur, um mín verkætlan bara hóskaði til lab-statiónirnar, sum tey hava. Tá hevði eg skrivaði nakað, sum eg seinni skilti hóskaði væl og eisini var í røttu prosessini. Nærum 500 leikrit úr allari verðini blivu send inn og 10 vórðu vald út. Mítt varð eitt teirra.


Mann lærdi nógv um tað at skriva til film, og vit sótu og arbeiddu saman frá morgni til myrkurs. Hini vóru úr Italia, Meksiko, Argentina, Týsklandi, Grikkalandi, Ísrael og Palestina. Altjóða heitið er The Last Paradise on Earth, um eina familju, sum stríðist við tilveruna í einum heimi, sum er í eini broytingartíð. Aktualiteturin í søguni, tað at hon er her og nú, hevur helst havt týdning, tá dómsnevndin gjørdi av, at vit skuldu vinna virðisløn fyri hesa søgu, sigur Sakaris.


- Tað er fyrstu ferð, at eg havi arbeitt við eini verkætlan, ið tekur støði í einum flakavirki, gamaní ikki tí, eg sjálvur arbeiddi á, men eg havi tó arbeiðsroyndir av einum øðrum flakavirki í útvið fýra ár, so søgan er inspirerað frá tí umhvørvinum og teimum royndunum. Allur tann heimurin er í eini broytingartíð, eisini í Føroyum. Tað er umráðandi fyri meg, at fáa hetta lýst, og tað í eygnahædd. Tí havi eg sjálvur valt at skriva handritið til henda filmin. Dreymar við Havið skrivaði eg saman við Marjun Syderbø Kjelnæs, sum mær dámdi serstakliga væl. Men í hesum føri er evnið nærri hjartanum.


- Jón, sum sæst á ovastu hæddini á myndini omanfyri, er annar føroyingur, sum hevur verið í Berlin í hesum høpi. Nøkur hundrað projekt úr allari verðini søkja og 10 vera vald út. Við Jón sum framleiðara varð The Last Paradise eitt teirra. Eg var við sum leikstjóri. Av hesum 10 vórðu so trý vald út at “pitcha” framman fyri eini stórari dómsnevnd. Har varð okkara verkætlan vald sum hin mest lovandi, tí vunnu vit ”pitchið”. 10.000 Evrur er fínt av vinna, men áhugin fyri okkum í øllum filmsumhvørvinum er tað, sum er mest spennandi. Og ikki minst at ein lítil føroysk verkætlan er so áhugaverd í altjóða eygum. Tað er líkasum tað, sum framyvir er tað spennandi í hesum. At mann klárar at skapa áhuga á einum festivali, sum er heimsins stórsti, og at vit kunnu varpa ljósa á Jón sum framleiðara og meg sum leikstjóra, og ikki minst føroyskan film í sini heild, og Føroyar sum eitt stað, ið hevur substans og samleika, og ikki bara er ein ”turistdestinatión”. Tá føroyingar kunnu klára seg í kapping við heimsins stórstu lond at fortelja søgur, sigur tað mær, at vit hava søgur, sum eru verdar at fortelja. Tað er tað, sum eg gleðist um.


Nú eru møguleikar, sum ikki vóru áðrenn. Nógvar dyr eru latnar upp, so verkætlanin er líkasum øll í nýggjum ljósi. Bestemmaði eg sjálvur, so varð alt filmað beinanvegin, tað er har gandurin hendur, meðan vit filma, men hetta er stórt og samansett og fyrireikingartilgongdin er drúgv, sigur Sakaris og fer útum at fáa sær ein guv.