23.3.17

Ræst frá Kára á móðurmálsdegnum


Mikukvøldið og restina av vikuni eru móðurmálsdagar í matstovni Ræst, har høvuðskokkurin Kári Kristiansen úr Kollafirði borðreiðir við forkunnugum føroyskum mati, sum á sjáldsama hepnan hátt er paraður við øli, brúsandi natúrvíni og sjerri.


Matstovn Ræst er í Nýggjustovu í Gongini í Havn, sum er barnaheimið hjá Hammershaimb. Hann skapti føroyska skriftmálið, og føðingardagur hansara er leygardagin 25. mars. Um tvey ár, hin 25. mars í 2019, eru 200 ár síðan Hammershamib varð borin í heim.

Sjálvur móðurmálsdagurin verður í ár hildin í Løkshøll í Runavík leygardagin. Tá verða fyrilestrar um yrkismál, og ein Móðurmálsvirðisløn verður handað fyri ítøkilig avrik í sambandi við livandi yrkismál á fleiri pallum.


Her er fyrsta borðreiðing, sum er turrur fiskur og smør til høgru. Afturvið ber til at lesa úr forvitnisliga arkinum um matorð. - Móðurmál okkara er serstakliga áhugavert, tá tað snýr seg um orðaval, sum hevur við mat at gera. Vit hava so mong orð, sum lýsa matin á ymsan hátt, um hann er ræstur, turrur, visnaður ella hagreiddur á annan hátt. Tað eru slík orð, sum Jonhard Mikkelsen á Sprotanum hevur funnið fram, og sum vit fara at ”borðreiða” við hesi kvøldini, sigur Johannes Jensen, sum er sjóri í Gist & Vist, ið rekur Matstovuna Ræst.


Onnur servering er blóðkaka við tálg og stilton osti. Omaná er ræstur fiskur og súltað hvonn. Eg siti til borðs saman við skúlafelaganum Martin og starvsfelaganum Pól. Við næsta borð sita Kemm og Olivia, og Jann og Hanna. Umframt stuttligar søgur úr Havn, kunnu tey siga okkum frá um sjáldsama væl samansettu rættirnar, tí eru komin longur í skránni.


Nú kemur triði borðiskur, sum er skerpikjøt, speril og drýlur, við tara og bóghveitikjarnum í eggjakremi at smyrja á drýlin. Afturvið er ein myrk belgisk Westmalle. Eg sendi Luther ein 500 ára gamlan tanka.


Mest sjáldsami rættur er hin fjórði. Tá eg í áðni fekk annan rættin, blóðkakuna, undir góman, hugsaði eg, at her hevði riggað væl við reyðum berum omaná, antin jarðberum ella hindberum. Nú komu tey, hindberini. Turkaði omaná turrar grindabitar, spikstrimlar og kovaost, við eplamorli. Hetta er so sjáldsamt, at eg ivist í, hvar eg skal byrja. Samansetingin er hvørki meir ella minni enn second to none.


Fimti borðiskur er høvuðsrætturin, ið verður borin inn á borðið í einum fati við einum lítlum dálki í part. Tað er ræst kjøt og kálrót, við ræstari kálrótasúpan, sum antin kann stroyast yvir kjøtið, ella drekkast av steypinum. Ein uppliving av teim sjáldsama góðu. Og tá havi eg ikki nevnt reyða vínið úr grenache og syrah drúvum frá Languedoc við heitinum Le Temps Fait Tout. Himmalskt í Gongini, har tíðin stendur still í hesi løtu!


Nú lækkar mót endanum og ein mazerinkaka kemur inn á borðið við súreplagreyti, kammillu og brúsandi natúrvíni.


Sjeynda og seinasta servering í kvøld er kaffi avec við vaflum og løttum hvannróma. Eg velji calvados.


Hvørt av teim fýra kvøldunum fer eitt fólk at siga nøkur orð í sambandi við móðurmálsdagin. Mikukvøldið var tað eg sjálvur, hóskvøldið er tað Bergljót av Skarði, fríggjakvøldið er tað Zakaris Svabo Hansen og leygarkvøldið er tað Johnhard Mikkelsen, ið sigur nøkur orð meðan etið verður. Byrjað verður hvørt kvøld klokkan 19.


V. U. Hammershaimb (1819-1909) vaks upp í Nýggjustovu, og hann átti hesi húsini til 1892, tá sonurin Hjalmar Hammarshaimb fekk tey. Jens Christian Svabo (1746-1824), sum longu í 1700 talinum skrivaði føroyskt, hevur eisini búð í Nýggjustovu hjá systir síni, Armgard Mariu, fødd Svabo, sum var omma V. U. Hammershaimbs.

Her er mítt íkast í kvøld, mikukvøldið 22. mars:

Orð fyri Móðurmálsdagin

Shakespeare sigst at hava sagt “Words, words, words!”

Vissari er, at brøðurnir Gibb, The Bee Gees, hava sagt “Words, words are all I have!”
Tað er skjalfest, tí tað er á plátu.

Og Elvis hevur tikið tað uppaftur á plátu í Vegas, “Words, words are all I have”.

Men Elvis has left the building, Shakespeare eisini.

Orð eru ikki bara røst orð. Tey hava eisini eina íbygda kraft. Sum ein bótarurt, ið vit kunnu rulla millum fingrarnar og forloysa. Ein kraft, ið fyllir rúmið.

Sum tá eg í 1993 var í Venesuela og skuldi koyra í taxa til eitt hotell.

Órakaði sjaførurin skilti einki. Veit ikki um tað var tí at tað var myrkt, at hann einki legði fyri dagin. Hann lat meg ikki vita, um hann dugdi nakað yvirhøvur. Ikki eingang at sita upp og niður við eitt ratt í einum útrangsjeraðum gulum Cadillac úr New York.

- Islas Feroe, hvesti hann út millum tannsteytaran, sveittandi í brúnari t-shirt.

Eg hevði stungið eina spanska ferðabrosjúru frá Ferðaráðnum upp á meg, og peiki á eitt Evropakort, og sameini við fingrunum Grønland, Føroyar og Danmark.

Tá rennir hann bíligu RayBan brillurnar upp á ennið, vendir sær við og strálar sum ein smádrongur: - Schmeichel!

Traðkar á spitaran og koyrir okkum akkurát har vit skulu, men sum vit í áðni ikki gjørdu okkum hugsing um, at vit á nakran hátt sluppu í hesum bili.

Ikki dugi eg spanskt, men úr tímunum hjá Timmermann í 70’unum dugdi eg so mikið av latíni, at tað ikki stóð á at hava eina fína samrøðu við sjaførin í Venesuela. Hann gekk bráddliga langt at skilja meg, og eg hann. Takkað verið Schmeichel.

Makt er í orðum. Men bara tá tey eru samtykkjandi og krøkja í okkurt. Tá taka vit tey til okkara, har vit standa. Annars nytta tey einki og eru í mesta lagi Ó-orð undir gómanum.

Í 70’unum, tá vit eisini høvdu Zakaris Wang í samfelagsfaki, vórðu vit send á eina missión at vita, hvar vit hoyrdu danskt í tórshavnska gerandisbílætinum. Tað var hjá slaktaranum í nýbygda FK í Hoyvík, grønthandalaranum eisini – SMS var enn ikki blivi til – og hjá Lyngsø, og inni á Hafnia, har kokkur og tænari ikki tosaðu føroyskt. Danski Lykkegren koyrdi eisini í gøtunum í einum reyðum NSU og læt handilsfólk royna úrvaldar vørur.

- Tænastuvinnan, tað er hon, sum enn ikki er komin til okkara, segði Zakaris, og fór uppi í Hoydølum í sosiologiina at definera arbeiðara- og samfelagssatættir og vinnuvegir.

- Tað liggur ikki til okkum víkingar at leggja okkum skerfløt og veita tænastur fyri øðrum, tí er tann bransjan enn so lítil her, var niðurstøðan í Havn í 70’unum.

Um sama mundi fór Lærarafelagið at definera fak í skúlanum eftir einum fakfelagsleisti.

Tað skuldi loysa seg at verða lærari.

Og tað fak, sum loysti seg best, var heimkunnleiki. Eisini kallað køksarbeiði.

Tað skuldi aldri verða meiri enn hálvt tal inn í stovuni, tað vil siga 12 næmingar av teim 24, sum vóru í vanliga flokkinum; lærarin skuldi fáa løn fyri at fyrireika, fyri at keypa inn og fyri at rudda. Tí vóru hesir tímar teir dýrastu í fólkaskúlanum, og sjálvandi mest motiverandi hjá læraranum, sum vildi hava eitt lítið tímatal og tó hava fulla løn og eftirløn alt lívið.

Og so spola vit fram til dagin í dag, og eg spyrji nútíðar stjørnuvinnaran, Poul Andrias, um tað var heimkunnleiki, sum fekk hann á gastronomisku vinnaraleiðina.

- Ha? sigur hann av taxasetrinum úr Stockholm til Arlanda, har hann júst hevur vunnið Føroya fyrstu Michelinstjørnu, ja eg hevði næstan sagt Móðurmálsstjørnu.

- Ha? Spyr hann aftur. Nei, tað var ikki skúlin, ið fekk meg á hesa leið. Tað var einki annað enn tilvild, sigur hann, og fer at telja eftir og nevnir allar teir tættir, sum skapa samanhangskraft í samfelagnum, her beint hjá okkum. Men skúlin var tað ikki.

Og tó eru tað orð, orð at seta orð á við, tá vit orða smakk og borðreiðing okkara millum. Skúlaorð.
Tí TAÐ er móðurmálið, at eiga orð, sum megna at krøkja í gerandisdagin, og sjálvsagt mynda okkara avrik.

Sum tá Mortan í Hamrabyrgi fór at ummæla vín á eini heilari opnu í Dimmu og seinni í Sosialinum. Tá setti eg mær fyri at keypa tað vínið, ið hann gav besta skoðsmál. Men tað var altíð útselt, so marknaðareffektin var longu har tá. Men onkuntíð lukkaðist, og eg kundi staðfesta, at samband var millum vælvaldu og í flestu førum nýskaptu orðini hjá Mortani og opnaðu vínfløskuna, dýr ella bílig, italsk ella ikki.

At seta orð á mat og smakk er í okkara tíð blivið eitt krossfelt av teim mest spennandi.
Fyrsta føroyska kókibókin kom fyri 110 árum síðani, “Matreglur fyri hvørt hús”, og seinni komu bøkur, ið vendu sær til skipskokkin, “Matgerð umborð” í 1939 eftir J.P. Poulsen, vanliga nevndur Palle Bager.

Óendaliga nógvar kókibøkur eru síðan komnar á móðurmálinum, og hava hildið lív í forløgum og verkætlanum hjá skúlaflokkum, tí einki í øllum universella bókaheiminum selur so nógv sum kókibøkur, sum eru gjørdar og hugsaðar á móðurmálinum.

Vil bara nevna eina kókibók, avgjørt ikki fyri grafikkin, sum er forferdiligur. Tað er “Matur og matgerð” sum Óluva Skaale og Marius Johannesen stóðu fyri í 1974, og er prentað uppaftur í so nógvum uppløgum, at hon helst er Føroya fremsta kókibók.

Hon varð støðið, tá fyrstu føroysku sjónvarpssendingar um mat vórðu gjørdar í einum køki í Havn í 1987-1991, nakað av handahógvi merktar.

Og í 2013 kom fyrsta gjøgnumproduseraða føroyska matsending, ”Spískamarið”, sum savnaði tjóðina við egnum rávørum og spesialitetum úr ymsum bygdum.

So fara vit eitt stig víðari og kunnu síggja eitt filmiskt avrik, “Fisk & Skips”, har sami vertur, Gutti, er úti í heimi og fylgir føroyskum saltfiski og føroyskum laksi, so vit, sum sita heima, kunnu verða inspirerað og fáa tokka til hesar vørur, sum ikki bara vit, men eisini kosmopolittar vilja leggja á tunguna og fáa góman at opna seg fyri.

Tungan og gómin. Men eisini ORÐIÐ og tíðarleysa søgnin.

Nýggjasta er, at Gudmund Helmsdal við støði í spaghetti-westerns ger eina mytologiska sjónvarpsrøð úr miðøld og nútíð, har bara ein hevur dirvið at fara í hernað móti kúgandi valdsharranum - Brandur í Kirkjubø. Í krígnum brúkar hann køkslist í sjónvarpsrøðini “Enter the Kitchen”!

Ganga tey í felag, tungan, gómin og tíðarleysa orðið er alt gott.

Takk fyri høvið og góðan Móðurmálsdag í Nýggjustovu hjá Hammershaimb!


17.3.17

Hvør man fáa Móðurmálsvirðislønin í ár?


Móðurmálsvirðislønin verður aftur í ár handað á føðingardegi V. U. Hammershaimbs, sum er 25. mars. Tá verður Móðurmálsdagurin hildin í Løkshøll í Runavík frá kl 13:00-16:00, har Málráðið, Mentamálaráðið, Nám, Sosialurin og Móðurmálslærarafelagið skipa fyri. Virðislønin er 25.000 kr.

Málráðið hevur valt yrkismál sum evni fyri Móðurmálsdagin í ár. Evnið verður lýst í fimm stuttum fyrilestrum.

- Við at seta sjóneykuna á yrkismál, vísir Málráðið á týdningin á øllum økjum at hava eitt væl virkandi mál, sum alt árið kann rúma øllum samskifti og øllum tí, sum fólk fáast við í sínum yrki, verður sagt á heimasíðuni hjá Málráðnum.

Klokkan 13:00 bjóðar Zakaris Svabo Hansen, formaður í Málráðnum, vælkomin. Síðan setur Rigmor Dam, landstýriskvinna við Mentamálum, Móðurmálsdagin. Eftir at Elinborg Pálsdóttir hevur sungið, fer Jógvan í Lon at røða um yrkismál og almannamál. Honum á baki kemur Elin Henriksen, sum ger roknibøkur fyri Nám, og fer at røða um Yrkismál í støddfrøði. Eftir fyrilestur hjá Marjuni Arge Simonsen um Yrkisorðagerð, er kaffisteðgur í matarhøllini í Løkshøll. Eftir steðgin eru tveir stuttir fyrilestrar. Hin fyrri er Yrkismál í evnafrøði, sum Maria Dam heldur, og hin seinni er Føroyskt ítróttamál, sum Randi Kúrberg heldur. Eftir hetta verður Móðurmálsvirðislønin handað.


Í 2012 fekk Høgni Djurhuus Móðurmálsvirðislønina í Fútastovu í Havn við hesum orðum frá Birni Kalsø:

"Á móðurmálsdegnum 25. mars verður Móðurmálsvirðislønin 2012 latin journalistinum Høgna Djurhuus fyri klummur, sum hann í mong ár hevur skrivað og borið fram í føroyskum miðlum. Klummurnar eru nýskapandi við sniðfundiga hugsaðum vinklum og málsligum snildum, fyrst í Útvarpi Føroya, síðan í bløðunum Fregnum, Vinnuvitan og Sosialinum.

Høgni Djurhuus er hendinga snildur við penninum og dugir at spæla sær við málinum. Í klummunum bjóðar hann málinum av, gevur tí flog, samstundis sum hann krevur nógv av sínum lesarum. Lesarin, ið gevur sær stundir, varnast nógv tekstløg, sum hvørja viku gera miðlarnar fjølbroyttari.

Fyri at hava ríkað móðurmálið á henda hátt fær Høgni Djurhuus Móðurmálsvirðislønina 2012, sum Dimmalætting, Sosialurin, Kringvarp Føroya, Føroyska málnevndin, Nám og Mentamálaráðið lata."


Í 2015 fekk Hans Mortensen Móðurmálsvirðislønina í Nýggjustovu í Havn við hesum orðum frá Birni Kalsø:

"Við sínum greiða málpolitikki í lýsingum og øðrum handilsligum tekstum hevur Hans Mortensen slóðað fyri einum framúr góðum máli í nútímans føroyska handilsyrkinum. Eitt livandi lætt mál, sum hevur sett síni spor víða um í samfelagnum.

Heilt frá stovnanini av SMS í 1977 hevur Hans Mortensen lurtað eftir, lagað og snøggað føroyska handilsmálið, soleiðis at tað í dag er eitt mál, vit øll við virðing hava tikið til okkara.

Orðingar í lýsingatekstum og handilsheitum hava verið soleiðis, at hugburðurin tykist hava verið, at her eru tað vit øll, sum bæði keypa og selja. Við útgávum av SMS-blaðnum og øðrum lýsingabløðum hevur Hans Mortensen, langt áðrenn hetta var ásett við lóg, átt sín stóra leiklut í, at eitt føroyskt handilsmál hevur ment seg og hildið kósina.

Nevnast  kunnu eitt nú heitini á nøkrum handlum, sum virka ella hava virkað undir sama taki á Trapputrøðni:

Bakarin Bindibúðin Bókaløðan Bókasølan Daddan Dáin Elding Feðgar Fípan Flykran Fotobúðin Fríðkan Gellan Gongin blómur Griffilin Heilsa Hornið Í Skotinum Ítróttur  Klávus Klivin Klokkan Látrið Leikan Litbrá Miklagarður Perlan Rit & Rák Rumbul Skálkur Skósmiðjan Slaktarin & Krásadeildin Stakksmiðjan og 3-arin.

Fyri henda ósjálvsøkna, men miðvísa málpolitikkin, vilja vit í dag heiðra Hans Mortensen við Móðurmálsvirðislønini 2015."







14.3.17

Sjáldsamir filmar í Havn


Í morgin verður amerikanski filmurin úr lítla býnum Manchester by the Sea í Massachusetts sýndur í Havnar Bio. Filmurin fekk tvær Oscarvirðislønir, aðra fyri bestu søgu og hina fyri besta mannliga høvuðsleiklut. Tað er Filmsfelagið, sum skipar fyri sýningunum, sum eru mikukvøld kl 20. Sýningarnar eru almennar. Klikkir tú á filmsheitini, so kemur tú til síðuna hjá Havnar Bio við treylara og bilettsølu til hvønn einstaka filmin.


Fyrsti suðursámiski filmur í verðini, Sameblod, verður sýndur í Havnar Bio mikukvøldið 29. mars, tá Heðin M. Klein fer at innleiða. Sýningin er samskipað við Faroe Islands International Minority Film Festival, FIMFF, sum verður í Havn í september. Hetta er fyrsti filmur hjá svensku Amandu Kernell, sum er í spælifilmslongd. Sameblod varð frumsýndur á filmstevnuni í Venezia í fjør, hevur verið sýndur í Toronto, á Sundance Film Festival og hevur júst vunnið heimsins stórstu filmsvirðisløn, The Dragon Award, í Gøteborg. Svenskir filmsummælarar eru sambært Kritiker.se samdir um, at hetta er besti filmur beint nú.


Frantz er um eina unga týska kvinnu, sum undir Fyrra Heimsbardaga hevur mist franska sjeikin. Tá hon eftir kríggið leggur blómur á fronsku grøvina, kemur ein loyndarfullur franskur maður á sama stað. Sjáldsami filmurin er svart-hvítur, men eisini í litum, tá søgan krevur tað.


Sølumaðurin er iranski filmurin hjá Asghar Farhadi, sum í ár vann Oscarvirðislønina fyri besta útlendska filmin. Tað er aðru ferð at sami leikstjóri vinnur hesa virðisløn. Fyrru ferð var í 2011 fyri Nader og Simin, ein separatión.

12.3.17

Grækarismessa


Tvey tjøldur sædd av Kirkjubøarvegnum í dag við Koltri í baksýni. Dagurin, sum er almennur flaggdagur, er kallaður eftir katólska pávanum Grækarisi, sum doyði henda dag í 604. Kirkjubøkurnar siga, at hann varð føddur umleið 540.


Tjøldur síggjast javnan hesa tíð á Velbastaðhálsi, og fram við vegnum til Kirkjubøar og Syðradals. Í Havn fer nývaldi borgarstjórin, Annika Olsen, at fagna tjóðfuglinum, ið eisini er ímyndin av várinum, við fyrstu grækarismessurøðuni á Vaglinum, har skótarnir sum vant skipa fyri.


Men tað er ikki bara tjaldrið, ið er á bønum í Kirkjubø í dag. Har er eisini seyður, stari og kráka. Góða grækarismessu!


11.3.17

Jamen, tey eita so har suðri...


Í gjárkvøldið kom ein suðringur á vitjan við eini várbjór. Hann var komin av norskum skipi, og á borðinum lá Bommhjarta hjá Jóanesi Nielsen, sum eg akkurát hevði lagt frá mær.

Kundi ikki halda mær, men mátti lesa eitt søgupetti úr Sumba, har høvundurin málar eitt so livandi almugulív, sum eg ikki havi sæð á prenti áður. Hægri undirhaldskarat á móðurmálinum havi eg ikki rent meg í, og tað so langt ífrá.

- Og so eru tað nøvnini, sum Jóanes hevur funnið uppá. Symfor, Gospan, Schønning, Læin og Dalahann. Tað er eitt fantastiskt hugflog at hava funnið uppá hasi sjáldsomu nøvnini, sigi eg við gestin úr Vági.

- Jamen, tey eita soleiðis har suðri. Í Sumba og Vági eru hatta livandi nøvn og fólk eita so, sigur hann, og biður lova sær at lesa.

Tá kemur ein granni framvið, og fer at tosa um Tóvó, og eg haldi løtuna verða heilt surrealistiska. So skilji eg, at hon tosar um systkinabarnið, og ikki persónin í søguni hjá Jóanesi. Eg spyrji, hvar hann búði, Tóvó.

- Yviri við Strond, har tey gjørdu livirpostei, sigur grannin.

Tað var fantastiskt, hugsi eg. Tvey hús heimafyri hjá Jóanesi. Eftir lítlari løtu hevur veruleikin yvirhálað Bommhjarta. Ella er tað øvugt, at fiktiónin hevur etið seg inn í veruleikan í Sumba, Havn, Klaksvík, Keypmannahavn, Noregi og Grønlandi? Í episodiskum kapitlum, sum springa í tíð og stað, og ganda fram poetisku søguna um altjóða arbeiðaran?

Í Havn eru Mikkjal í Grønlandi, Gustav á Sundi og Neli. Hann býr langt úti á Landavegnum, meðan gubbin, Leivur Restorff, býr longur heimi á Landavegnum, har hann fjalir eina døkka nazistiska fortíð. Tá guðsonurin bankar uppá tann 20. apríl er einki svar. Hann fer varisliga inn, og verður kløkkur tá hann sær gubban í svørtum naziuniformi. Við hondini á knívinum heldur hann føðingardagin hjá Hitler og kundi sum einki gjørt av við hann, forvitna drongin á Landavegnum, sum als ikki er Jóanes, sum Barnaverndin sendi til skips, 14 ára gamlan. Tað setti skikk uppá fýrin, sigst, stendur í bókini.

Soleiðis verður søgan vovin eftir Landavegnum, onkuntíð sum hjá Ole Lund Kirkegaard, og aðrar løtur staðfestandi eina arbeiðarasøgu í Havn, sum tá hann er heima hjá Karl Johansen í Arbeiðsmannafelagnum og konan úr Hesti talar at, tá prátið kemur inn á taxakoyring við Neistagentum í einum Rambler til Vestmanna.

Soleiðis grípir eina søgan hina næstu.

Her er ein so smittandi gleði at siga magiskar søgur úr okkara egna veruleika, at tú verður púra burtur í teimum, søgunum, sum snara í allar ættir og eisini fara um landamørk.

Vit eru við, tá brúgvin um Oyrarsund verður bygd, tí nú er høvuðspersónurin mynstraður sum kokkur á norska sandbátinum Øverland, sum seinni fer til Grønlands, har vit uppliva sterkastu myndina: fimm flúgvandi sleðuhundar, sum í morgunfrostinum hava etið ein bátsfelaga, ið hevur vitjað hina heitu Bolettu.

Ógvusliga kjøtuligheitin er ikki bara sexuelt explisitt, men eisini blóðiga staðfestandi.

Carl Jóhan fær eina karga lagnu, og nú vit nevna hann, kemur mær til hugs Bókina um tað góða (2015), sum so livandi lýsti eitt verkamannaheim á Bakkahellu í Havn. Eitt nýtt tema í lættlisnum nútíðarskaldskapi. Tað dámar mær væl.

Bølbiðjararnir er eitt hugtakandi fyribrigdi í Bommhjartanum. Tað er ein sekt, sum við bønarkraft roynir at skapa eina javnvág í samfelagnum. At messa og biðja eins ilt yvir stjóran í Statoil, og hann gjørdi teimum familjum, ið 123 menn doyðu frá, tá boripallurin Alexander Kielland koppaði í 1980.

Vit fáa eisini eitt boð uppá hví og hvussu spreingingin í kjallaranum í Tinghúsinum fór fram í 1945.

Togtoganin millum høvuðspersónin í Havn og vinmanninum í Klaksvík, sum nú er stórreiðari, gevur eina góða javnvág í kompleksu søguni, har alt hevur eina forkláring. Um ikki annað so í eini uppspunnari røvarasøgu. Meir av teimum. Magisku søgunum av Landavegnum í Havn.


8.3.17

Víkingavitjan


Í kvøld høvdu vit víkingavitjan. Lítli Olaf hjá Marjun og Hanusi legði seg á skinnið úr Dímun, meðan myndamaðurin lúrdi hann av. Fyrst eitt ordiligt power pose á kvinnudegnum. Soleiðis!


Og so eru stundir at rætta sloyfuna fyri myndamanninum. Tí fínt skal tað verða. Manga takk fyri í kvøld!



7.3.17

Pengar til list og mentan


Omanfyri havi eg avmyndað Teit Lassen, tá hann legði "Story Music" fram í Studio Bloch beint undan G festivalinum í juli í 2013.

Orsøkin til myndina er, at nevndin í Mentannargrunni Landsins í dag boðar frá, at tey hava givið Teiti starvsløn í eitt ár. Grunnurin sigur, at 146 umsóknir um starvsløn komu í ár, sum er óvanliga nógv. Umframt fjølbroytt listarligt og mentanarligt arbeiði fyri leik og lærd, hevur nevndin lagt høvuðsdentin á dygd. Eftir vandaliga viðgerð av teimum mongu umsóknunum, hava tey gjørt eina raðfesting, so fleiri listafólk fáa arbeiðsnáðir við starvsløn í longri tíðarskeið upp í eitt heilt ár. Starvslønirnar, sum eru longri enn hálvt ár eru hesar:

Teitur Lassen, tónleikari, 1 ár
Sissal Kampmann, rithøvundur, 1 ár
Silja Strøm, myndlist, 1 ár
Guðrið Poulsen, leirlist, 6 mánaðir
Jens L. Thomsen, tónaskald, 6 mánaðir
Randi Samsonsen, tekstillist, 6 mánaðir
Bárður Oskarsson, myndarithøvundur, 6 mánaðir

Umframt eru starvslønir í styttri tíðarskeið latnar 27 umsøkjarum. Tilsamans 125 mánaðarlønir eru latnar fyri góðar 3,3 milliónir krónur, upplýsur Mentnargrunnur Landsins. Íverksetanarstudningur varð latin 4 av 9 umsøkjarum, kr. 300.000 tilsamans.

Sissal Kampmann havi eg avmyndað í Steinprenti á ólavsøku í 2015 og í Listaskálanum á ólavsøku árið fyri.


Mentanargrunnur Landsins er settur á stovn í 1946. Í nevndini sita Ingun í Skrivarastovu, forkvinna, Annfinnur Heinesen, næstformaður og Gulla Øregaard, Urd Johannesen og Leif Hansen, sum eru nevndarlimir.

Heimasíðan hjá Mentanargrunninum upplýsur, at starvslønin svarar til læraralønina á fólkaskúlans lønarstigi 21, stigi 1, sum eftir 1. oktober 2016 er kr. 26.660,80 um mánaðin.

Niðanfyri er landstýriskvinnan í mentamálaum, Rigmor Dam, avmyndað fyri jól tá hon legði fram úrslit frá PISA kanningini í 2015.


Landsstýriskvinnan í mentamálum, Rigmor Dam, hevur í dag gjørt av, at lata 20 verkætlanum stuðul til filmsgerð av stuðulsjáttanini til film. Stuðulin fevnir um hugskotsmenning/undanframleiðslu, framleiðslu, eftirframleiðslu og útbreiðslu. Talan er um dokumentarfilmar, stuttfilmar, novellufilm, animatiónsfilm, skemtirøð, listafilm, spælifilmar og pilotframleiðslu.

Játtanin til føroyska filmsframleiðslu er í ár tvær milliónir krónur. Tá freistin at søkja til fyrra útbýtingarumfar var úti 1. februar, vóru 29 umsóknir komnar inn. Eftir tilmæli frá filmsráðgevunum, sum í hesum umfari eru Vár B. Jacobsen og Birgir Kruse, eru kr. 1.442.900 krónur býttar út í hesum umfari.

Fýra verkætlanir hava fingið 100.000 krónur ella meira í stuðli. Hesar eru “Enter the Kitchen - Cook Rising” hjá Gudmundi Helmsdal/ETK Films, sum hevur fingið kr. 250.000, “Eitt sindur um hvussu vit elska” hjá Anton Petersen/Cinema Polaris við Pæturi M. Dahl sum framleiðara, sum hevur fingið kr. 200.000, “Nina” hjá Mariu Winther Olsen/Toka Film, sum hevur fingið kr. 141.000, og “Søgan um Ruth” hjá Árna Nicolajsen, sum hevur fingið 100.000 krónur.

557.100 krónur eru nú eftir til seinna útbýtingarumfar í 2017, sum verður lýst í summar við freist til 1. september.

Her havi eg avmyndað Gudmund Helmsdal Nielsen á skrivstovuni í mai í 2009. Tá samskipaði Gudmundur locations fyri norska filmsleikstjóran Geir Henning Hopland í miðjuni og íslendska myndamannin Jakob Ingimundarsson til høgru. Tað var í sambandi við norska filmin "Buzz Aldrin, hvor ble det av deg i al mylderet?" Filmurin bygdi á søguna hjá John Harstad, sum kom í 2005. Árið eftir læs høvundurin á G festivalinum í Gøtu.



4.3.17

Tríggjar góðar, og so skal Sjónvarpið hyggja frameftir.


Altso, dett roks, hugsaði eg í morgun. Tað er sum í sanginum um regn, men bara um roks í staðin. Roks og roks og aftur roks. Ikki tí, Kringvarpið hevur oppað seg við einstøkum framúr góðum sendingum í seinastuni, og eini heimasíðu, sum tykist greiðari at leita í og breiðari at velja úr. Tær, ið skara framúr eru kvinnusendingarnar hjá Sissal Kampmann um livikor hjá kvinnum, sum arbeiða við list. Kvinnulist eru sjáldsama góðar sendingar, har verturin týðuliga hevur lært seg at tosa í mikrofon og gevur sær stundir at fylla rúmið við dynamikki frá vælvaldum fólkum, serliga Hansinu Iversen, í einum ljóðrúmi, sum bara hevur mikrofon sum amboð, og so ein bankaráðgeva sum botnperspektiv. Einki annað. Og so slettis ikki upplestur úr frammanundan skrivaðum pappíri. Tað er ein deyðssynd í livandi útvarpi til almenningin. Eisini tá teir gomlu gubbarnir av kallkyni fáa fría talutíð í øðrum sendingum. Gott, hetta.


Hin sendingin, ið er komin upp í somu snúningsferð er Afturáaftur, har Øssur Winthereig prátar dynamiskt við en gest, sum hann kallar medvert. Eri ikki heilt við uppá hatta við at deila leiklutin, so hann fer í helvt við tveimum vertum, men prátið hevur eitt fínt dreiv, krøkir í tíðindabløðini og tað, sum hent er í vikuni. Livandi og nærverandi sending, serlig spennandi tá fólk, eg ikki kenni, eru við. Meir krevji eg ikki av eini tímasending upp undir vikuskiftið. Frálíkt uptempo og frálíkt rúm á heimasíðuni við beinleiðis webadressu á sendingini.


Triða Kringvarpssending, ið hevur rós uppiborðið er hin hjá Gutta Winther, Dáva Djurhuus og Jónfinni Stenberg um saltfisk í Spania, Fisk & skips. Í mun til heimliga og frálíkt inneftirlítandi Spískamarið er hetta ein altjóða floygd sending, sum vágar sær at spæla, ikki bara við tøknini, men eisini við høvuðsleikaran, sum dekan fari dugir spanskt, og saman við øllum teim fólkum, hann møtir á saltfiskatúrinum, at fáa prekerar støður at uppstanda. Prekerar støður. Djarvt, vitugt, stuttligt og fyri hyggjaran upplýsandi. Eftir krimpvarpið í morgun hava tit nógv at læra, tit Kringvarpsfólk, ið gera sendingar. Tað er so vist og sætt. Einki er sum skiftandi leistir at gera gott, gamaldags útvarp og sjónvarp eftir. Tað er handverk fyri fólkið. Og lurtarin er eitt slag av fólki, just sayin'. Hesi trý dømi eru beint nú tey bestu: Kvinnulist og Afturáaftur í Útvarpinum og Fisk & skips í Sjónvarpinum. Og so haldi eg at Sjónvarpið skal hyggja frameftir og aldri aftureftur. Sparið okkum fyri tað. Nú er nokk av gamlari ull. Tað er Útvarpið, sum fyllir 60, ikki Sjónvarpið.


3.3.17

Vit fjølgast og verða skjótt 50.000


Fyri fyrstu ferð eru útlit fyri, at vit verða fleiri enn 50.000 fólk í Føroyum. Tí hevur Nám gjørt eina temasíðu á undirvísingarportalinum Snar um fólkatalsfrøði. Har verður tosað við Hans Paula Strøm á Hagstovuni, og tilfar úr Kringvarpinum og øðrum, er eisini á temasíðuni, sum hevur heitið Næstan 50.000.

Fyri tvey túsund árum síðan vóru 250 milliónir fólk í øllum heiminum. Fólkatalið vaks ógvuliga spakuliga, tí lívskorini vóru ikki serliga góð, og nógv fólk gjørdust ikki gomul.

Í árinum 1800 varð heimsins fólkatal ein milliard. Góð hundrað ár seinni varð fólkatalið tvífaldað, tvær milliardir. Men longu í 1961 var heimsins fólkatal tríggjar milliardir, og í 1999 var talið dupult so stórt. Í 2011 fór fólkatalið upp um sjey milliardir.

Framrokningar benda á, at fólkatalið veksur so mikið, at miðskeiðis í 2030’unum verða vit 8,4 milliard, og 9,6 milliard miðskeiðis í 2050’unum.

Í nógvum londum, har fólkatalið veksur skjótt, eru vánalig lívskor, meðan onnur lond, ið hava lítlan fólkavøkstur, hava góð lívskor.

Í fólkatalsfrøði merkir heimsins fólk tað samlaða talið av fólki, sum nú eru á lívi. Í august í 2016 varð mett, at 7,4 milliard fólk vóru á jørðini. Sameindu Tjóðir meta, at í árinum 2100 fer fólkatalið at verða 11,2 milliardir.

Við uppgávum og eftir galdandi námsætlan er tilfarið á nýggju temasíðuni Næstan 50.000 gjørt til hádeild í fólkaskúlanum, har fólkatalsfrøði er eitt kjarnaøki í lærugreinini landafrøði. Mælt verður til, at í ársætlanini verða brúktir 6-8 tímar í landafrøði til temasíðuna.

Myndina av rennandi børnunum, sum er brúkt ovast á temasíðuni, og sum sæst niðanfyri í heilum líki, tók Absalon Hansen, fotografur, tá flaggdagsrenning var í Havn í 2014.



28.2.17

Søtur tónleikur frá Jacob Vestergaard!


Í dag varnaðist eg, at Jacob Vestergaard fer at leggja fram uppskot, at taka Føroyar heim, soleiðis at skilja, at nú skal verða loyvt okkum at tekna okkara egna land, gera okkara egna kort, og við fullum loyvi brúka Føroyakortini í okkara egnu føroysku skúlastovum, og stovum yvirhøvur. Tað er so sjálvsagt, at eg øtist, at tað ikki langt síðan er gjørt. Niðanfyri sæst í viðmerking, hvussu gamalt málið er, og nær og hvussu ofta danski myndugleikin hevur spurt, nær vit fara at taka Føroyar heim. Næsta ár fyllir málið 90 ár. Nú eru stundir at lata søgu vera søgu og hyggja fram eftir. Alt tað besta hiðanifrá, at fáa hetta mál ígjøgnum tingið uttan nakað mótmæli. Tí hvør skal verða ímóti at fáa Føroyakortið lógligt heima hjá okkum sjálvum? Tá fáa vit eisini staðfest ein heimligan kortmyndugleika. Go for it!


27.2.17

Fyrsti muslimur fær Oscar


Eins og bløðini í Los Angeles, skrivar elsta filmsavísin í heiminum, 111 ára gamla Variety, at nú hevur ein muslimur fyri fyrstu ferð fingið Oscarvirðisløn fyri avrik í filmsgerð.

Tað hendi tá ið 43 ára gamli Mahershala Ali fekk kendu virðislønina fyri besta leiklut, sum ikki er høvuðsleiklutur, best actor in a supporting role í Moonlight, sum eftir mikið rok, og helst heimsins pínligasta grannskoðaraeftirlit, varð kosin besti filmur.

Faroe Islands' Minority Film Festival ætlar at vísa filmin í Havn í september í ár.

Danski útleigarin Camera Film hevur víst filmin síðan 9. februar og Bo Green Jensen skrivar í Weekendavísini, at "Moonlight er en tidløs dannelsesskildring, som dybest set er farveblind. Det er heldigvis også muligt, at filmen bliver betragtet sådan - og dét i sig selv er bemærkelsesværdigt."


La La Land vann ikki færri enn seks Oscarvirðislønir. Hann gongur í Havnar Bio í hesum døgum. Aldri hevur verið so ómakaleyst at síggja heimsins nýggjastu filmar, ið hava nakað uppá seg, sum beint nú. Helst er tað download, ið er fremsta orsøkin til góða úrvali av nýggjum filmum.


Nývaldi amerikanski forsetin, Donal Trump, kunngjørdi 27. januar, at í 90 dagar skuldu ongi fólk úr Irak, Iran, Libya, Somalia, Sudan og Jemen sleppa inn í USA, øll flóttafólk í 120 dagar og fólk úr Sýria til ævingar tíðir - indefinitely. Tí var tað ein beint frammaná at Oscardómsnevndin valdi iranska filmin Sølumaðurin (Forushande).


Fyri leikstjóran Asghar Farhadi, 44, tók amerikansk-iranska Anousheh Ansari, omanfyri, móti virðislønini við hesi leikstjóraheilsan úr Iran:
I'm sorry I'm not with you tonight. My absence is out of respect for the people of my country and those from other six nations who have been disrespected by the inhumane law that bans entry of immigrants to the US. Dividing the world into the US and our enemies categories creates fear - a deceitful justification for aggression and war.
Danski filmsútleigarin Scanbox hevur sett filmin Sølumaðurin til sýning á okkara leiðum frá 6. apríl. Filmsfelagið fer at vísa hann, so skjótt til ber.