27.10.20

Jens Kjeld-Jensen fær umhvørvisvirðislønina

Í kvøld fekk Jens Kjeld-Jensen stóru norðurlendsku umhvørvisvirðislønina. Myndina omanfyri tók eg í 2012, tá hann fekk Virðisløn M.A. Jacobsens fyri mentanaravrik. Tá segði dómsnevndin soleiðis um virðislønarmóttakaran:

Jens-Kjeld Jensen hevur, síðani hann kom til Føroya í 1970, granskað føroysku náttúruna sum fáur. Hann tók við virkseminum hjá Niels á Botni sum fuglakennari og útstappari, og úr Nólsoy hevur hann við árunum eggjað fólki um alt landið til at halda eyga við fuglum. Ivasamt er, um nakar áhugaverdur fuglur er í føroyskum loftrúmi, uttan at Jens-Kjeld veit av tí. Náttúrualskurin er so stórur, at hann rúmast ikki í fuglum. Alt djóra- og plantulív hevur hansara áhuga. Umframt granskingina er Jens-Kjeld millum fremstu miðlarar av náttúruvitan í landinum. Tá ið ampi kemur á fólk um okkurt nýliga innflutt kykt ella plantu, er Jens-Kjeld beinanvegin til reiðar við frágreiðingum av alskyns slag. Jens-Kjeld hevur í væl meir enn ein mansaldur mint okkum á at fara væl um náttúruna. Hann kemur javnan við ávaringum, tá ið okkurt djóra- ella plantuslag ella náttúran í síni heild er hótt.

Tá Jens Kjeld-Jensen í kvøld fekk stóru norðurlendsku umhvørvisvirðislønina, segði dómsnevndin soleiðis:

Jens-Kjeld Jensen tildeles prisen for sin store indsats for at sætte fokus på mangfoldigheden i den færøske natur. I over 40 år har Jens-Kjeld indsamlet viden og beskrevet alt fra lopper, mus og fugle til fossiler, svampe og buske i de færøske fjelde.

Som selvlært forsker og formidler har han i bøger og hundredvis af videnskabelige og populærvidenskabelige artikler oplyst færinger og fagfolk, og når det har været nødvendigt, har han advaret mod den trussel, som invasive arter og indgreb i naturen udgør mod den skrøbelige færøske natur.

Jens-Kjeld Jensen samarbejder med naturforskere verden over og har været med til at kortlægge over 350 nye arter på Færøerne. Han er kendt og respekteret blandt færinger og kollegaer for sit arbejde og har endda fået en art af natsværmere opkaldt efter sig. Mange færøske børn og voksne har gennem udflugter med børnehaven eller skolen fået indblik i naturens forunderlige verden, når de har besøgt Jens-Kjelds hjem på øen Nólsoy. Derfor er det også tit ham de kommer i tanker om og kontakter, når de senere i livet finder eller ser et eller andet spændende i naturen.

Jens-Kjeld Jensens bidrag til forståelsen og bevarelsen af mangfoldigheden i den færøske natur er uvurderlig, og han er et forbilledligt eksempel på, hvor meget en ægte ildsjæl kan udrette for en mere rig natur.

For denne indsats mener bedømmelseskomiteen, at Jens-Kjeld Jensen skal tildeles Nordisk Råds miljøpris 2020.

Hjartaliga til lukku!

Ása bjóðar skúlalærarum av

At bjóða ullartilfeinginum av, tað er eitt gylt høvi hjá íverksetarum, ið leita eftir góðum hugskotum, sigur fyrrverandi læraraskúlalærarin, Ása Hátún. Tí møguleikarnir eru nógvir, og man ikki eftirspurningurin fara at vísa seg, sigur hon annan vegin retoriskt spyrjandi, og hinvegin miðvíst spinnandi heima í stovuni á Heiðavegi 18 uppi undir Varða í Havn. 

Hon er 88, og aldri áður havi eg hildið aldur verið týdningarleysari enn tað sama.

Her eru tíggju kvinnur úr fólkaskúlanum á skeið hjá henni, Sonju Schneider og Karinu Toftegaard, at handfara ull til ymisk endamál, telefonlumma at hava um hálsin, ið eisini kann fáa ein heilt persónligan lit, lummin, ið eisini kann verða til chic tasku ella tjekkaðan pung.

Endamálið er at geva lærarum íblástur og kunning um ull, serliga føroyska ull, og tøving, sigur Karina, ritstjóri á Námi, sum bjóðar skeiðið, og fyrsta dagin fer at geva út eina stóra bók hjá Ásu um ull. 

Skeiðið tekur støðið í júst hesi bókini, Søgur um ull, og vit fara allar at arbeiða saman um ull og tøving, soleiðis at vit læra av hvørjum øðrum og fáa íblástur, siga tær báðar Karina og Sonja, sum hevur lagt bókina til rættis og er lærari á skeiðnum saman við Ásu.

Tað krevjast eingir serligir førleikar uttan forvitni um, hvussu ull kann brúkast í undirvísing, og so ein rímuligur hugur til at eksperimentera, siga tær báðar í kjallaranum hjá Ásu, sum fyrr vara tónleikarúm hjá Ólavi Hátún, sála. Nú eru kvinnurnar slopnar til.

Seyðurin hevur nógva og góða ull, og føroyingar hava gjøgnum øldir gagnnýtt hvørt ullarstrá. Kunnleikin um ullina hevur livað frá ættarliði til ættarlið, sum lívið sjálvt. Vit eiga enn hetta ullartilfeingið. 

Men vit brúka tað ikki nóg væl, hóast bæði møguleikarnir og dygdirnar eru nógvar. Hetta er tað, komandi bókin skal snúgva seg um. At vísa grundleggjandi arbeiðshættir til fjølbroytt virksemi við ull, sum eisini hóskar til nútíðarsamfelagið.

Handverkmentan er altjóða mentan, sum bjóðar til samskifti nær og fjar. Nú á døgum vita vit meira um, hvussu aðrar mentanir handfara sína ull, og vit kunna læra almikið. Ullarmentan tvørtur um Asia heilt vestur til Japan hevur eina ríka, elligamla søgu. Og tøvd ull var lívsgrundarlagið hjá nomadufólkunum tvørtur um Asia.

”At loysa úr lagdi“ er tikið við í komandi bókina sum eitt slag av ullar-abc: vask, napping, karðing og spinning. Skinnullin er serliga spennandi, og tí er roting av skinnum tikin við í bókina, um onkur vil royna tað. 

Allir lutirnir í bókini eru úr føroyskari ull. Ása hevur verið hjá bóndanum og fingið ullina, loyst hana úr lagdi og blandað eftir tørvi. 

Handverkið at tøva ull er vorðið vælumtókt, og nógvar bøkur eru um evnið á norrønum, enskum og øðrum málum. Bókin verður ein nýggj roynd við føroysku ullini.

Ullarsløgini, sum fáa mest pláss í bókmentum, eru merino ull úr Australia og Spania og finull úr Finnlandi. Tey hava ongan brodd og eru sera mjúk og tøvast væl og skjótt. Føroyska ullin er ongantíð komin upp í part, men hon hevur sínar serligu dygdir. Ása hevur gjørt samanberingar, og hon heldur, at tann føroyska ullin stendur seg væl.

Kenda amerikanska ullarlistakvinnan, Jorie Johnson, sum hevur sítt arbeiðsstað í Kyoto í Japan, vitjaði í Føroyum í 2008 og hevði skeið í Bø, har tøvt varð úr føroyskari ull. Hon segði: „Tit hava eina heilt serstaka ull, sum er spennandi hjá tøvarum. Serliga er tað samansetingin av tí mjúku rótini og tí síða broddinum, sum gevur eitt hugtakandi spæl í tøvdum verkum."

Eg ivist ikki í, at tøvarar í allari verðini høvdu viljað arbeitt við henni. - Men fyrst mugu tey vita, at hon er til! Ynski hjá okkum, sum fáast við ull, er, at rein, karðað, føroysk ull, natúrlitt og litað, fer at verða sjónlig sum søluvøra, sigur Ása Hátún.

Komandi bókin, Søgur um ull, tvinnar søguna um føroysku ullamentanina saman við altjóða ullamentan. Hon leggur lag á, og vísir á nýggjar møguleikar. Sjálv heldur Ása, at tøvd ull er tilfar, sum ber av øllum. Tað letur seg forma og kann klippast uttan at trefsa. Tað kann tøvast tjúkt og vatnfast og tunt sum lokkanet.

Sonja Schneider hevur lagt til rættis, og maður hennara, Olav Schneider, hevur tikið myndirnar í bókini. Karina Toftegaard er ritstjóri í Námi, sum er forlagið, ið gevur bókina út. Fotomodellir í komandi bókini eru Ása Hátún, Lív Dam, Dina Splidt, Sonja Schneider, Olav Schneider og Katrin á Neystabø.

Sama dag skipa Tóra Joensen og Katrin Gullbein fyri skeiði í handaverk og list við 21 lærarum í skeiðshølunum og í gongini í Námi. Dentur verður lagdur á at nýta ymist tilfar og virka tað til ymiskar lutir. Endamálið er at styrkja myndlistaundirvísingina í fólkaskúlanum, so sum eftirlýst hevur verið eitt nú í grein hjá Námi í Skúlablaðnum í august í ár. Aktivtetirnir á skeiðnum í dag eru bygdir á at menna hugflogið hjá næmingunum og at stimbra sansirnar. Tóra hevur verið ráðgevi í Námi í handaverki og list. Í hennara stað er nú komin Henny G. Dánialsdóttir. Niðanfyri seti eg nakrar myndir frá kreativa skeiðinum í Námi í dag.









26.10.20

Heimurin í okkara eygum

Um dagarnar rendi eg meg í eitt tíggju ára minni, sum nú aftur fer at verða aktuelt. Hóast høvið bara er ein bók, er evnið í botn og grund so størt sum at definera seg sum tjóð, millum geografi og mentan, tá eitt atlas skal dagførast á móðurmálinum. 

Í hesum føri var tað Umhvørvisstovan, sum fyri tíggju árum síðan var vertur fyri Nordisk Kortchefmøde í Havn í 2010. 

Tá sjáldsama stóri norðurlendski fakfundurin varð settur í Umhvørvisstovuni hin 29. august hetta árið, bað deildarleiðarin fyri land- og sjókort, Stein Fossá, meg seta stevnuna. Nú eg rendi meg aftur í tíggju ára gamla tekstin, fari eg at seta hann á bloggin, so hann eisini kann lesast.

Her er umbidna talan fyri tíggju árum síðan:

Velkommen til Torshavn, samtlige gæster og kortchefer.

Jeg er redaktør på det offentlige færøske skolebogsforlag, Føroya Skúlabókagrunnur. Dette forlag gav i 1993 ud det første færøske atlas nogensinde, Heims atlas, med Niels Petersen som redaktør. 

Nu, 17 år senere, er tiden inde for en revideret og øget udgave af det færøske verdens atlas. 208 sider tæller den sidste dummy på skrivebordet. 

Jeg har fået redaktøropgaven og produktionstiden er sat til to år i samarbejde med et udenlandsk kortforlag, også Kort- og Matrikelstyrelsen, når det gælder den Færøske del, der ifølge samme dummy tæller 30 sider ialt.

Det er ikke uden bæven at jeg har takket ja til en sådan opgave. For et atlas på Færøerne er ikke blot et atlas i universel forstand. Et atlas på Færøerne siger også, på hvilken siden av synlige og usynlige indenlandske sprogbarrierer du befinder dig. 

Defor vil jeg tillade mig at causere uforpligtende over noen få detaljer fra dette historiske dokument – det første færøske atlas, der nu skal fornys.

Når man bor i et lille sprogområde stiller man sig selv de hårdeste krav til renhed og stringent logik i sproget. Hver dag er en sprogforædlingsdag, hvor vi også giver semotikken en ekstra tand opad. 

Vi kræver den absolutte renhed i vores sprog. 

Derfor kan ingen ø – ingen øy – være halv. Alle øer er hele og ingen i hele verden er endnu halveret. Begrebet halvø, halvøy, skal derfor udraderes af sproget. 

På trods af at vi har Pen-Insula, Halb-Inseln og halvøy på samtlige andre sprog, vælger vi på færøsk at kalde dette geografiske fænomen et ‘næs’. 

I vores nærhed har vi Langanes i Island og Lindesnes i Norge, og Tinganes, Eystnes og Glyvurnes indenfor synsvidde. 

Denne sproglige renseslsesgang medfører, at vi kalder Kola, Kamtjatka og Iberia for: Kolanæsset, Kamtjaktanæsset og Iberianæsset. 

Hvorvidt man kommer at gøre det samme i det næste atlas, er endnu et åbent spørgsmål. 

Men læg mærke til hvordan man putter sprogpolitik ind i den konkret operationelle og aldeles upolitiske kortlægning, som skolistisk skulle fremgå af et atlas. 

Tar vi videre til Skandinavia, mød øst, så ser vi betegnelsen Harðangur, for Hardanger. Det er den norrøne oprindelige form, som for såvidet er okay, hvis vi taler om et fylke. Men når vi arbejder os længere nedad i det administrative kort, så medfører den sproglige linie at i stedet for at sige og skrive Stavanger, hvor de lige har haft oliemesse, så siger vi Stavangur. Med hankøns-slutningen –ur. Og i urformen skulle det så hedde Noregur og ikke Norge. 

Samme gælder når vi bevæger os til Borgundarhólmur, et smukt ord i folkevise sammenhæng, men på samtlige turplaner i dag, så hedder solskins perlen i Eystrasalti, Østersøen, Bornholm. 

Og vi kan lave et svinkeærinde ned til mafia-øen over alle, Sikiloy. Et klingende poetiskt navn, Sikiloy. Men ingen kender det fra daglig brug, endsige fra turistbrochurer. Dér hedder det Sicilia. 

Og lige syd for os har vi Suðuroyggjar, Sydøerne, som er færøsk for Hebriderne. 

I begge tilfælde må vi opveje den egne historsk-sproglige hævd mod det nutids-korrekte atlas til skolebrug. 

Og huske på, at der er ingen i hele verden, der laver færøsk atlas, undtagen os.

Men dog. Længere borte har vi lande med navne, der staves med bogstaver, som man ikke har den stærkeste tradition for at bruge på Færøsk. Chile, med C, Mexico, med X og Zimbawe, med Z. 

Det 17 år gamle atlas har i samarbejde med det offentlige Sprognævn valgt en mundrigtig stavemåde. Det medfører så, på tryk, et nyt sprogbillede, hvor kun tiden kan være dommer over, hvorvidt ‘chilenske vinbønder’ skal staves med C eller K, og hvorvidt Mugabes land skal staves med Z eller S. 

Og endvidere findes den sporglige variant, at nogen bogstaver har accent, accent aigu, som flyttes med ind i det færøske sprog, når det gælder fremmede navne, som Arábia og Kýpros. Langt, åbent bogstav.

Summa summarum: et færøsk atlas er ikke kun et orienterende atlas på landjorden og havet. Et færøsk atlas er også et indre sporgpolitisk rejsekort i færøsk nutid og fortid. Og der er ingen andre end os selv, der sætter os på kortet. Og måske er det ingen andre end os selv, der er villige til at financiere en sådan indre og ydre turplan. Og så slet ikke for offentlige midler og til offentlig brug i vores allesammens folkeskole. Måske er det vanvittigt og en anakronisme i vores tidsalder med Google maps, GPS og interaktiv GIS. 

Men lykkeligvis har vi 11.000 solgte papir-trykte atlasser i ryggen. Så det er ikke til et tomt, udefinert marked, at vi udtrykker os. Ja, måske er det netop sproget, der er den stærkeste færøske drivfjeder. En drivfjeder, der spænder sig op, når vi møder kartografer og vover os at tage bestik, at tage en pejling, af vores alle sammens verden. 

Rimeligvis, ud fra vores position, og så langt mod nord, at Golfstrømmen i løbet at disse 17 år er skrumpet ind og har skiftet navn til Norðuratlantsstreymurin, den nordatlantiske strøm, når den rammer Færøerne. 

Velkommen til det muntre og foranderlige nord – velkommen til Torshavn og god fornøjelse med læsning af det førske færøske verdensatlas.

Tak!

(2010)

24.10.20

Skálabúðin fær nýtt lív

Í góðveðrinum í dag varnaðist eg, at gamla Skálabúðin hevur fingið nýtt lív. Í staðin fyri at falla í órøkt, ella verða rivin niður, eru húsini sett í stand, so tey síggja út, sum tá handilin var uppá sítt besta. Hetta er mest gleðiliga býarmynd í hesum døgum, nú øll tosa um miseydnaðar býlingar í útryðjuni av býnum. Hetta var eitt ljóspunkt mitt í Havnini.  

”At værne det gamle og sætte Skik paa det ny” er eitt orðafelli, sum kann sporast aftur til eitt danskt fakblað, Architekten, frá 1906. Viborg Folkeblad skrivar eisini eitt sindur speiandi í eini søguligari arkitektagrein um Viborg-Fonden: ”Da den i 1948 begyndte sit virke, var det for at »værne det gamle og sætte skik på det ny«. Som det ligger i navnet, var den tænkt som en part, der med sine penge kunne stemme imod, når tilfældet var ved at trække byen i den fejle retning. Sådan kom det ikke til at gå. Den har kun haft ord til sin rådighed.”

Vikuskiftisblaðið hjá Portalinum sigur í morgun, at bústaðir er týdningarmesta mál hjá veljarum til kommunuvalið um seytjan dagar. Ítróttur og mentan eru á niðasta plássi. Eftirsum øll býráð byggja á undanfarnu herðarnar, ber eisini til at siga, at farnu býráðspolitikararnir í Havn hava gjørt mest sum ovmikið við og fyri ítróttin, men einki, absolutt einki, fyri at útvega bústaðir. Tí er alt á gosi í høvuðsstaðnum, har øll vilja búgva, og fyritaksamir vinnulívsmenn við røttu vinasambondum vinda burturúr Karlamagnusarbreyt, sum nú er blivin so trong, at hon er desimerað til tríggjar bókstavir, KMB, meðan tilsvarandi gøtan úti undir Kongavarða enn ikki hevur fingið heitið UKV, hóast litavska modulbyggjaríið er í fullsving, men hálvt so stórt, sum kommunan upprunaliga hevði játtað. Baltic Moduls stendur á litavsku bilunum, Capital stendur ovast á konteynaranum, og ikki slepst undan, at tær kemur til hugs orðini hjá Palla Gregoriussen, um at byggja í lendið og altíð at hava í huga, at her skulu fólk búgva eitt heilt lív, og at hesi arkitektonisku avrik verða standandi æviga langt eftir at vit eru farin. Tá bygt er, kann einki takast burtur. So kargur og náðileysur er veruleikin í lendinum. Aftaná, er alt ov seint.

Snari eg á fótinum, har eg frammanundan stóð og avmyndaði nýggju fasaduna á Skálabúðini henda seinasta leygardag í summarsól, so síggi eg beint inn í kirkjugarðin undir Svínaryggi, har leyvið minnir meg á heystið og lívsins forgeingiligheit. Tá fær danska arkitektaorðafellið ”at værne det gamle og sætte Skik paa det ny”, so sum tey gera í Skálabúðini, eina heilt nýggja styrki.

Fari oman við gomlu lærarahúsunum meðan tey smíða í reyðu húsunum hjá P.A. Restorff, og steðgi á heygnum, har Jógvan á Dul hvønn morgun tekur eina mynd í hvørja ætt. Hesuferð festi eg meg ikki við teir mongu bilarnar á Skálatrøð, men bátarnar, sum eg ikki havi sæð so tættar ein púra vanligan gerandisdag, sum júst í dag. Kanska er tað fyri at fáa tað seinasta av summarinum við. Í nátt missa vit hana, summartíðina, og so tekur vetrartíðin við. Minst til tað.


21.10.20

Hvør gav undantaksloyvini?

Í Degi og Viku týskvøldið var Albert Isfeld, arkitektur, gestur og gav eina serstakliga væl undirbygda fakmeting av gøtuni Karlamagnusarbreyt, frá tí fagru byrjan hjá Gunnari Hoydal og hansara fólki í 1980’unum um ein bý í býnum, til katastrofalu støðuna í dag, beint undan kommunuvalinum.

Fakliga niðurstøðan var, at her mátti tað ringasta rívast niður.

Tann tanki streyfaði meg meir enn einaferð, hvør spinndoktari mann hava billað sitandi býráð inn, at hetta fór at spæla væl av. Hetta er ein katastrofa fyri borgaran í kommununi. Ein katastrofa, sum gongur aftur til at fyrstu undtaksloyvini vórðu givin, at fáa gongd á økið uppi í haganum.

Á hvørjum grundarlagi vórðu hesi undantaksloyvi givin, og hvør fekk sum fráleið mesta og besta ágóðan av teimum? Og í hvønn mun varð spekulerað politiskt í íbúðarneyðini í Havn? Sitandi býráð hevur eins og undanfarna skapt orsøk til at reisa spurningarnar.

Undrar meg, at Albert skal verða hin fyrsti í etableraðu miðlunum at meta ítøkiliga um gongdina í høvuðsstaðarkommununi, og eingin býargravandi journalistur undan honum, tað eg veit. Ikki tí, Albert hevur í fleiri sendingum hjá Gunnari Nolsøe, gjørt vart við bygging kring landið.

Men eingin journalistiskt skrivandi persónur við byggibúskaparfrøðiligum innliti hevur, tað eg minnist, greinað, hvussu nógvan umsetning kommunali vegurin Karlamagnusarbreyt eftir øll undantaksloyvini hevur genererað av pengum í privatar lummar. Hvør gav undantaksloyvini og á hvørjum støði? Tað eiga vit at vita innan kommuvalið. Tí hesin hugburður, óansæð hvør listin ella flokkurin er, eigur at missa veljarans undirtøku.

Ikki minst tí, at landspolitiska afturhaldsmynstrið nú er so, at Bústaðir ikki skulu sleppa at byggja í hesum størsta vakstrarøki, samstundis sum havnarøkið skal byggjast út, so enn meira farmur og larmur kann leggjast upp og fraktast títtari og í enn størri treylarum eftir sama gamla vegnum yvir við Strond, har lívshættisligt er at ganga og eingin loysn er í ljósmála, gangandi borgaranum at frama. 

Her hongur so illa saman, tí so fá tala borgaranna søk. Tað eru materialistisk virði, ið hava fest seg í hugan hjá politikarum, sum vit sjálvi hava valt. 

Tykist, sum menniskjan, ið fyrr bara var burokratisk kastibløka skuffu úr skuffu, nú er vorði hatursobjekt nummar eitt hjá fremstu og maktfullastu politiskum flokkum bæði á tingi og í býráð. 

Men hov, eru tað ikki menniskju, ið eiga atkvøðuseðilin? 

Hugsa um tað og tey, ið góvu undantaksloyvi til mest skilaleysu bygging í føroyskari søgu, bara tí onkur vildi hava ein bústað. Tú ert eitt politiskt spekulatiónsobjekt. Hugsa um tað. Heilt nágreiniliga týsdagin hin 10. november. Tá er kommunuval. 

20.10.20

Havnin við mentan, handli og lívi

Nýggjasta rødd, ið ger vart við seg um miðbýin í eini byltingartíð, er frá einum virknum vinmanni í Havn, ið hevur teknað inn á almenna býarkortið hjá Kortalinum. 

Omanfyri sær hann fyri sær eina upplivilsisríkari leið heilt úr róðrarneystum við sjóvarmálan og niðan í Gundadal, har mentan, handil og ungdómslív allan vegin eru samanrennandi eindir og tankar, sum kunnu lata upp fyri nýggjum upplivingum, eisini í handilsligum høpi.  

Niðast er við gulari striku teknað ein gongugøta úr Sandagerði og framvið róðrarneystunum í Álakeri, og ein líknandi gøta skal verða út á Skansan, kanska við endurbygdu gomlu brúnni, og neyvan longur yvir við Strond, tí har er enn so tung ferðsla á sama gamla smala vegi. 

Av eini órørdari Skálatrøð, yvir í Vágsbotn og niðan gjøgnum Mentanargøtuna hugsar teknarin sær at ganga mest sum turrskøddur gjøgnum Steinatúni og fram við Finsen, og síðan steðga við ikki bara Sjónleikarhúsið, men komandi Tjóðpallin, sum skal verða á hesum øki, og um Tinghúsvegin knýta til SMS og tey nú so ljósu parkeringsplássini, ið eru tøk og óbrúkt um kvøldarnar. Á tann hátt kundi Sjónleikarhúsið, júst so sum vit kenna tað, fingið frið, sum tað byggilistarliga verk, tað er, og verið fyrsta stig í ætlanini at sambinda miðbýin við SMS. 

- Bara ein tanki, forvissar vinmaðurin meg um, og heldur fram.

Økið við Listasavnið verður víðkað við øðrum søvnum heilt yvir um R.C. Effersøesgøtu, har Fróðskaparsetrið skal vera, og beint omanfyri er alt ítróttarøkið í Gundadali, har bara nýggjur svimjihylur rúmast, innan fult er har. 

Gonguleiðir skulu síðan verða niðan í nýggj ítróttaøkið omanfyri Ringvegin við Tórsbreyt og fram við Sundsvegnum, og til viks hinvegin til Norðurlandahúsið, sum er undangonguhúsið, tá tað snýr seg um ferðslutryggar gongutunnlar undir vegnum, sigur vinmaðurin at enda.

Uttan fyri teknaða kortið er Havnin í stórum vøkstri, sum annan vegin er gleðiligt og hin vegin ein avbjóðing av tí lítið jaliga slagnum. Gleðiligt, tí her vilja fleiri búgva og leggja brúk og skatt eftir seg í samhaldsfasta kassan. Hinvegin eru avbjóðingarnar sjáldsama grefligar og sjónligar í júst hesum døgum, tí byggihávar skjótast upp at vinna lættkeyptar pengar í egnan lumma, tí kommunan, bæði hesa og undanfarnu setu, hevur sovið og loyvt ov nógvum í ov langa tíð. 

Undrar meg, at eingin journalistiskt skrivandi búskaparfrøðingur javnt og samt hevur greinað og almannakunngjørt, hvussu nógvan umsetning kommunali vegurin Karlamagnusarbreyt hevur genererað húsanummar fyri húsanummar av pengum í privatar lummar og hvør samanlagt hevur forvunnið mest og fyri hvat. 

Samstundis er politiska afturhaldsmynstrið í landinum, at Bústaðir skulu ikki sleppa at byggja í hesum størsta vakstarøki, samstundis sum sjálv havnin skal byggjast út, so enn meira farmur og larmur kann leggjast upp og fraktast títtari og í enn størri treylarum eftir sama gamla vegnum yvir við Strond, har lívshættisligt er at ganga og eingin loysn, ein frakttunnil til dømis, er í ljósmála á nøkrum hugsaðum tekniborði. 

Her hongur so illa saman, tí so fá tala borgaranna søk. Tað eru bilar og materialistisk virði, ið hava fest seg í hugan hjá politikarum í Havn. 

Tykist, sum menniskjan, ið fyrr bara var kastibløka úr skuffu í skuffu, nú er vorði hatursobjekt nummar eitt hjá fremstu og maktfullastu politiskum flokkum bæði á tingi og í býráð. 

Men hov, eru tað ikki menniskju, ið eiga atkvøðuseðilin? Hugsa um tað. Í minsta lagi fjórða hvørt ár. 

17.10.20

Frelstir føroyingar velja Trump

Frelstir føroyingar velja Trump, russarar eru áhugaðir í Føroyum, klaksvíkingar kanna seg treyðugt fyri korona og vit vilja hava ópolitiska uppstilling til kommunuvalið. Annars stendur væl til í Føroyum. 

Eftir einum tíma hava 200 fólk lisið fleiri enn 3000 síður í nýggja talgilda blaðum hjá Portalinum, Blaðið Vikuskifti, har lýsingar eru niðast á hvørjari síðu. Klokkan níggju hava 420 fólk lisið. Tað er fyrstu ferð at eg hava sæð hesar upplýsingar kunngjørdar, sum pressan annars hevur hildið inni við seg sjálva. 

Blaðið er ljóst og lagaligt at lesa á skerminum, sum er pallurin, heldur enn pappírið. Eyðkennið er lagaligi teksturin. Enn kostar Blaðið einki, men skilligt er at lesarin skal rinda fyri framhaldandi at sleppa at lesa. Veit ikki, hvussu villigur lesarin er at gera tað.  

Pappírsbløðini fækka, vikuskiftisblaðið hjá Sosialinum hevur javnt ein høgan standard, sum enn ger tað verdugt at taka upp í hondina, meðan Dimma er ov misjøvn, seinast við eini fínari grein, sum er prentað uppaftur, tí alt kom ikki við í fyrru vikuni, og upprunaliga hevur høvundurin skrivað somu grein í donskum blaði í juni. Man undrast um redaktionellu viðurskiftini á blaðnum, sum í seinastuni hevur skrúvað upp fyri eini nýggjari webredaktión, eins og Portalurin nú ger. 

Alt nýtt journalistiskt er vælkomið, bara tað er vælskrivað, fangar eitt rák og tykist væl skipað. Tað ger Blaðið Vikuskiftið. Um tað er nóg mikið og fer at skapa ein nýggjan lýsingamarknað, kann bara tíðin vísa. 

Skilligt er at fótbóltur er fremsta sølumál hjá allari føroysku pressuni. Avbjóðingin er at fanga og halda fast í restini av lesarunum. Higartil sær tað gott út. Til lukku við tí!

16.10.20

Tríggir nýggir holocaustfilmar

Tá Hitler stjól ljósareyðu kaninia

Í Týsklandi hava tey gjørt ein nýggjan biograffilm um holocaust, sum hevur heitið Als Hitler das rosa Kaninchen stahl. Filmurin byggir á skaldsøgu hjá Judith Kerr, sum í 1972 skrivaði When Hitler Stole Pink Rabbit. Hetta var fyrsta søgan av trimum, har hon segði størri børnum frá um egnar upplivingar undir krígnum.

Judith Kerr var fødd í Berlin í Týsklandi, ella Weimar lýðveldinum, í 1923. Hon var av jødiskari ætt og í 1935, tá nazistarnir komu til, flutti húskið til Bretlands. Har gjørdist Judith kendur rithøvundur og seldi fleiri enn 10 millónir bøkur um allan heim. Hon var 95 ára gomul, tá hon andaðist í London í 2019.

Í týska filminum fylgja vit jødiska húskinum, sum flýggjar undan nazistunum í Berlin, fyrst til Zürich, síðan til París og at enda til London. Týska Caroline Link hevur gjørt filmin, sum byggir á sjálvævisøguligu metsølubókina hjá Judith Kerr.


Størsta brotsverkið

Í Noregi hava tey gjørt ein nýggjan biograffilm um holocaust, sum byggir á hendingar har í landinum, og hevur heitið Den største forbrytelsen. Filmurin byggir á søgu hjá Marte Michelet, sum kom út í bók í 2014. Leiksstjóri er Eirik Svensson.

Skakandi søgan er um norskar hermenn, ið hildu við týskinum og vórðu nevndir frontkjempere, ríkisløgregluna og nazistisk skrivstovufólk, sum øll elvdu til at norska jødatýningin kundi fremjast eftir ætlan.

Fyrst í 1900-talinum koma ungu jødisku hjúnini Benzel og Sara Braude til Kristiania, sum norski høvuðsstaðurin tá kallaðist. Tey búseta seg í Grünerløkka og fáa fýra børn: seymikonuna Helenu, kommunistin Ísak, sjónleikaran Harry og kenda nevaleikaran Charles.

Í hinum endanum á býnum býr Stian Bech, ið er sonur antisemittiska hægstarættardómaran Bech, og roynir at gera øllum til vildar. Ein kaldan vetrardag í 1941 fær Stian møguleika at vísa seg, tá Wilhelm Wagner kemur til Oslo við boðum frá trygdarløgregluni í Berlin at skráseta allar jødar í Noregi. So verða persónar og hendingar tvinnaðar saman í skakandi søguni við heitinum Den største forbrytelsen.

Hvussu kundi tað koma so vítt?

Journalisturin Marte Michelet, dóttir Jon Michelet, sum var blaðstjóri á avísini Klassekampen, hevur skrivað søguna, ið byggir á veruligar hendingar. Í 2014 fekk hon Brage virðislønina fyri bókina.

The Painted bird

Tá nazistarnir undir øðrum Verðaldarbardaga byrja at hóptýna jødar í Eysturevropa, senda eini jødisk hjún sonin út á bygd at vera hjá mostrini, har hann kann fjala seg.

Men tá hon bráddliga doyr, noyðist einsamalli drongurin at klára seg í einum veruleika, ið er stýrdur av haturi, ræðslu og harðskapi, har hvør dagur er ein bardagi fyri at yvrliva í einum fyrilitarleysum samfelag, sum russiskir og týskir hermenn stýra við harðari hond.

Tá kríggið er av, veksur persónligi bardagin innan í honum at finna seg sjálvan.

The Painted Bird er ein rá og ótilgjørd lýsing av skakandi støðuni undir krígnum í Eysturevropa, sýnd í svørtum og hvítum og tikin á 35mm filmi, har kendir leikarar leggja afturat søguni, ið aldri má henda aftur.

Vit síggja Harvey Keitel, Stellan Skarsgård, Barry Pepper, Udo Kier og Julian Sands.

Jerzy Kosinsky (1933-1991), sum eisini skrivaði Being there, hevur skrivað samnevndu søguna, sum filmurin The Painted Bird byggir á. Filmurin er hin fyrsti at verða gjørdur á konstrueraðum interslaviskum máli, “so that no Slavic nation would nationally identify with the story”, sum leikstjórin Václav Marhoul sigur. 

Filmsfelagið fer at vísa The Painted Bird mikudagin 25. november klokkan 19:00. 

Almennur minningardagur um Holocaust og onnur fólkadráp er mikudagin 27. januar.

15.10.20

Hvar fara vit nú?

Henda mynd, ið hevur fýra ár á baki, tikin mentanarnáttina í 2016, fekk meg í vikuni at eygleiða ferðafólk, foreldur og tvey børn, sum eins og hesi komu úr Vágsbotni.  

Skilliga ætlaðu tey sær niðan á Vaglið, lítla húskið á ferð. 

Men standandi undir trappuni, vistu tey ikki hvønn veg tey skuldu fara, tí her koyrdu bilar alla tíðina, og eingir gonguteigar eru at fara eftir. 

Nú steðgar ein bilur í brattanum, at lova teimum yvir um vegin, men tey skilja ikki signalini frá tórshavnska føraranum, og hvaðna minni vita tey nakað um smoguna fram við Pisshúsinum, sum hann peikar á, og ei heldur panoramatúrin á trappuni hinvegin, gjøgnum Boysensgarð, tá hann á skundútlendskum nevnir tann møguleikan, og sigur so við álboganum á hurðini okkurt um at kasta perlur fyri jazz, innan hann koyrir víðari so ljóðleysur, at eg haldi at hann í minsta lagi vera hybridur.

Av horninum við Hvonn, har eg siti við Mercedesrættið, gevi eg mær góðar stundir at eyglaða interaktiónina við útlendska húskið mitt í Havn. 

Oman úr mentanargøtuni er eingin bilur í reyvini, so eg tyggi eitt splittsekund ella tvey at memorisera spansku trappuna í uppskotinum hjá Hans Mortensen og Gunnar Hoydal akkurát á hesum stað í “Havnin innan fyri Stóragarð - hugsjónir og visiónir”.

Hóast faktiska trappan í dag er framúr væleydnað - nógv betri enn nakar hevði hugsað sær, tá hon varð hildin fram sum eitt nýsavnandi rúm í miðbýnum, ið á fyrsta sinnið varð farin at bera brá av metropoli við útiservering - er hon eitt gott dømi um munin at hugsa Ford, heldur enn Grundtvig, bil fyrst og síðan menniskja.

Uppskotið um spansku sóltrappuna hjá Hans Mortensen og Gunnar Hoydal setur sperru fyri bilum millum Vaglið og Vágsbotn. Í staðin skal har verða gjørligt at ganga sikk-sakk millum hesi bæði kjarnustøð í miðbýnum og har taka seg fram sum menniskja. Bilar, parkering og bilferðsla verða leidd uttanum hetta miðmenniskjansliga uppihaldsstað hjá havnarfólki og øllum vitjandi niðri í hesi heitu bráðpannu, sum lukkutíð angar so mikið av søgu, at tað skal meir enn ein arbeiðsbilur at oyðileggja hana. Men koma fleir, so er vandi á ferð. Til dømis at gera nýggj parkeringspláss og koyrimøguleikar út undir Bakka, bara tí ein gøtuseljari, soleiðis hissini ein dagin helt fyri, at nú var hann vorðin nakað illa til beins og mátti tí hava bilin hjá sær, ein kassavogn við dubultum hurðum aftan, til at taka her og nú meðan hann stendur ígongd, alt annað enn elektriskur.

Men her er dagsins trappa sett, ikki fyri at vera í vegin fyri vegnum og kvetta hann av sum omanfyri, men við síðuna av honum, koyrivegnum, so Mylnugøta enn sum áður er farleiðin, knívskorin til bilin og ongan annan, so markant at múrur er upp fyri í báðum vegsíðum niðan á Vaglið.

Hvør skal bestemma í dag, bilurin, ella menniskjan? Hvør kom fyrst á henda stað, bilur ella menniskjað? Hvør tænir umhvørvinum, útilívinum og umsetninginum best, bilurin ella menniskjan, á hesum stað?

Skálatrøð er nú rokin sum adressa hjá Tjóðleikhúsinum. Politisk undirtøka er ikki longur fyri hesi staðseting, tí kravið um parkering er so ágangandi og størt, og eingin kommunal loysn er í sikti. Ikki tí, eitt tjóðleikhús kann verða aðrastaðni í Havn, mest sum allastaðni, so sum ein arkitektakapping nú fer at lata upp fyri. Allastaðni. Men har niðri hevur Tjóðleikhúsið í privatkapitalistiska handilsdystinum móti samhaldsfast rindaðu kommunalu parkeringsplássini tapt 200-0.

Eitt er, at Tjóðleikhúsið, sum hjá flest øllum er vorðin ímyndin av einum professionellum mentanarhúsi í miðbýnum, kanska við biografi eisini, kundi eins væl verið uppi við gamla Sjónleikarhúsið og eystureftir, har grøni garðurin er, við stjóraíbúð í Hans Andriasarhúsi. 

Her eru tvær ferðir so nógvir fermetrar tøkir, sum niðri á Skálatrøð til sama endamál, ávikavist 1900 og 3600 fermetrar. Við eini opnari Havnará kundi henda staðseting knýtt eina nýggja og serliga vitala farleið úr miðbýnum og niðan til SMS við stórum parkeringskjallara um kvøldið, og slóðað fyri eini mentanarál heilt niðan í Gundadal við bæði myndlist, fótbólti og nýggjum hotellum.

Havnin broytir seg í stigum, ofta nokk so knapplig, sum í 1983, tá vit bæði fingu Norðurlandahúsið og Hotel Føroyar, tvær arkitektoniskar perlur, hvør í sínum lagi. Men nógv er hent niðri í býnum síðan tá, og fólk seta nýggj krøv um bústað, rekreatión og útilív. 

Tankin um at einki kann gerast uttan heildagsparkeringspláss, arbeiðsparkeringspláss, handilsparkeringspláss og heimaparkeringspláss byrjar spakuliga at fáa avbjóðingar, ið stillisliga vitna um, at býurin er í nýggjum vøkstri og at hugsjónirnar hjá fleiri og fleiri borgarum í býnum eru av einum sovorðnum slag, at tey vilja seta menniskjað fyrst, ikki bara frammfyri bilin, men ístaðin fyri bilin. Grundtvig heldur enn Ford. Menniskjan fyrst. Síðan flytføri, helst kollektivt og samhaldsfast.

Býráðslimir hava eisini nevnt absurdu og eftirhondini tíðarvilstu oljutangarnar á Viðarnesi sum heimstað fyri einum Tjóðleikhúsið, treytað av at oljutangarnir flyta inn á Sund. Úti á Boðanesi hevur onkur eisini droymt um tað sama. Enn eitt uppskot er at keypa allar teir ivsomu bygningar sum eru kring City og húsini, har sum Restorffs bakarí einaferð var. At kommunan keypti alt, heilt niðan til Frelsunarherin, og bygdi Tjóðleikhús við øllum metropolfunktiónum júst her í mentanargøtuni og aftur til aftastu bygningar í sama býarkvadrati, sum merkt við reyðum á miðbýarkortinum niðanfyri.

Nú bilarnir í Havn fáa øll parkeringsplássini á fyrstu parkett á Skálatrøð í einum pláni, skuldi parkeringskravið verið loyst. Serliga, um bygt varð í fleiri hæddum inn í bergið. Aðrir møguleikar eru at lagað upp í innasta part av Vágsbotni, so bátabrúgvarnar kunnu leggjast so langt út, at tær ikki koma í karambolagu við Skipasmiðjuna. Uppi í Jóanesar Patursonargøtu kundu parkeringspláss, sum longu eru har, verið gjørd í fleiri hæddum so tilsamans 700 pláss spurdust burturúr, um eisini parkeringspláss vórðu gjørd í fleiri løgum undir berginum við Eystaru bryggju, so sum merkt við bláum á miðbýarkortinum niðanfyri.

Nýggi dysturin í Tórshavnska rúminum er ein virðiskampur millum hondføst parkeringspláss og immateriell upplivingarvirði, tú kundi eisini sagt hørð og bleyt virði, ella bara millum bilin og menniskjað. Menniskjað, sum altíð hevur verið her, í hvussu er síðan landnám, tað vit vita, og bilin, sum í nýggjasta blinkstri er eldrivin, og ikki vil rinda til samhaldsfasta avgjaldskassan, heldur ikki samhaldsfasta vegskattin og eiheldur er sinnaður at rinda fyri framtakandi drívmegi. 

Í býarrúminum eru avbjóðingarnar væl markantari enn fyrr. Og støðugt styttist til kommunuval. Sum ein býar- og byggikønur vinmaður segði í dag: "Fleiri høvd geva fleiri uppskot um brúkiligar loysnir."     

14.10.20

Finka er best í Evropa

Í dag er greitt, at vit eiga bestu skúlabók í Evropa. Bókin eitur ”Finka” og høvundurin er Marianna Skarðenni Poulsen. Tekningarnar eigur Kathrina Skarðsá og forlagið er Nám, sum í dag stroymdi evropeisku avgerðina í hølunum við Hoyvíksvegin. Stjórin, Eyðun Gaard, var ikki sørt erpin at verða kosin evropameistari í skúlabókum og forlagsvirksemi.

Trettan bøkur, har málbólkurin er tey 8-10 ára gomlu, tað er í Týsklandi Grundschule, Fraklandi École élémentarie og í Bretlandi key stage 2, vórðu úrvaldar at kappast um heiðurin.

Avgerðin fall á netinum seinrapartin í dag, har týska Helga Holtkamp úr Berlin bjóðaði vælkomin til árligu kappingina Best European Learning Materials Awards, stytt BELMA.

Christoph Bläsi úr Mainz í Týsklandi greiddi síðan frá um teir fýra bólkarnar undir yvirskriftini The BELMA principles - how to win a BELMA. Byrjað var við bólki fýra og so varð talt niður til bólk eitt og at enda varð ein serlig virðisløn. Leif Láadal sendi beinleiðis úr Námi til sendingina Nón.

8 manna dómsnevndin, sum valdi føroysku bókina ”Finka” at verða bestu bók í bólki tvey í ár, hevði hesa grundgeving at geva bókini gullviðrðisløn:

Dómsnevndarformaður var Jean-Claude Lasnier úr Fraklandi. Umframt tey áðurevndu, Helga Holtkamp og Christoph Bläsi úr Týsklandi, sótu Eva Maagerø úr Noregi, James McCall úr Skotlandi, Jaan Mikk úr Estlandi, Julieta Savova úr Bulgaria og Diana Kali úr Ungarn, sum arbeiðir í Danmark, í dómsnevndini.

Tað var í 2017 at Marianna vann handritakappingina, sum Nám lýsti við árið fyri, til tess at finna nýtt tilfar, og at fáa samband við nýggjar føroyskar høvundar til uppruna skúlabøkur. 

- Vit vistu, at útgávan var góð, tí meldaðu vit hana til kappingina, og nú fingu vit eisini staðfest, at evropeiska elitan innan skúlabókaútgávu heldur júst tað sama, sigur bókatoymisleiðarin í Námi, Sigfríður Sólsker.

- Eg haldi, at tørvur er á nýggjum tilfari til føroyskt í øðrum flokki at byggja brúgv millum "Súluna", sum brúkt verður í fyrsta flokki, har stórur dentur er lagdur á ljóðarbeiði, og so "Nem" í triðja, sum byggir á danska tilfarið ”Plot”, har tað snýr seg um tekstviðgerð, sigur virðislønti høvundurin, Marianna Skarðenni Poulsen.

Nám, sum er á fíggjarlógini og javnt og samt arbeiðir við undirvísingartilfari til føroyska skúlan, hevur givið allar bøkurnar út, eins og ”Hervør, Høgni og Hini”, sum eisini kann nevnast í hesum aktuella sambandi.

- "Finka", ið byggir á egnar royndir og á nýggjastu gransking, leggur upp til beinleiðis undirvísing í lesisnildum, bæði avkodingarsnildum og fatanarsnildum, og í ymiskum partsførleikum í móðurmálslærugreinini, so at næmingarnir kunnu fáa góð amboð at gerast virknir lesarar, sum øll lesigransking mælir til, sigur Marianna.

Sissal M. Rasmussen, sum hevur lesiviðgjørt tilfarið í "Finku" sigur, at í byrjanarlesing er serliga týdningarmikið, at barnið fær tekst, sum tað hevur møguleika at læra at lesa, og at barnið eisini fær hóskandi lærusnildir. 

- Slíkt tilfar kann ikki umsetast úr øðrum málum, men má mennast til brúk á føroyskum, tí mál eru ymisk, sigur Sissal.

Fakliga dómsnevndin, sum Nám hevði sett, staðfesti einmælt í 2017, at Marianna hevði rakt ein átrokandi tørv í móðurmálslærugreinini á hesum stigi beint nú. 

Nú er føroyska bókin og alt tilfarið, sum fylgir við henni, liðugt, og enn einaferð virðislønt, hesuferð av eini evropeiskari dómsnevnd, sum í tilgongdini eisini hevur mett um tilfarið. Her eru tríggjar metingar, sum eisini fevna um kritiskar eygleiðingar:

First reviewer: The material has a child friendly design with many colourful illustrations and much ‘air’ on each spread. There are many relevant topics for young children taken from daily life, Faroese nature, animals, children’s literature etc. The material contains stories, poems and songs that are not too long for beginners. It is motivating for the children to be able to read whole texts and not isolated sentences. Symbols presented in the beginning of the book and used throughout the textbook help the students to focus on special activities in the reading process in an effective way, and make the students use several senses. Two workbooks offer a rich variety of exercises the students can do individually or in groups. The exercises are connected to each text in the textbook.The sound and grammar book offer a rich number of exercises to learn challenging elements in the Faroese sound and grammar structure. The exercises are relevant in the literacy development of young children.

Second reviewer: Very consistent, age-appropriate style. Good production quality. Easily legible lay-out of the reading texts. Systematic approach to the teaching of reading (and writing), particularly with respect to the relation between script and sound which is practised in a separate volume and to strategies to promote literacy. Material from different text types and from different aspects of life and a variety of exercises referring to the understanding of text support the learning process. Consistent signposting of which aspects / reading tricks (e.g. with respect to the importance of eyes, mouth, or fingers) are particularly relevant for each text.

Third reviewer: The sound methodology behind the concept of ‘reading tricks’ helps pupils to enhance their reading skills. The ‘reading tricks’ are visualized with icons that serve as reminders for students without breaking their concentration or reading rhythm. The overall style is engaging and funny, both visually and in terms of activities (speak/read slowly, like a robot/a teacher, in a scary/funny voice, etc.) Pages featuring discussion topics deepen the understanding and provide pupils with an opportunity for personal involvement. Understanding is further strengthened by questions checking understanding in the text, explanations of difficult words after the text, and a glossary of useful words after longer sections. The layout of the workbooks is very user-friendly: the generous use of white space makes it uncluttered, so pupils can concentrate without distraction.

Suggestions for improvement:

First reviewer: The design could have been more varied, using for example more photos. There could have been more emphasis on intercultural awareness.

Second reviewer: More visual variety with respect to the design of double-page spreads in the reading book might help to make it more engaging. Indications of intercultural / diversity awareness as well as an explicit differentiation based approach would make this material more up to date

Third reviewer: The material could benefit from more differentiation opportunities. The gutter of the softcover books should be more generous to allow for the extra space the glue binding takes away from the page, so the text/illustrations are fully visible (see workbook 2. p33, 37, 56; sound and letter book p20).

Við degnum í huga, veturnætur, avmyndaði eg bókina, sum í stóran mun fylgir árstíðini, uttanfyri í Námi. Her er perman og tvey uppsløg at njóta - meðan vit siga til lukku við bókini, sum í dag fekk evropeiska gullvirðisløn sum besta skúlabók í ár!