Tjóðarbygging arbeiðarans

Vit eru í Klaksvík, Sólrun og Terje hava boðið okkum at gista eitt hanagleiv frá Varpinum, har vit hava loyst bilett at føra okkum aftur til tónleikaumhvørvið hjá Teimum av Kamarinum í Conradsbrekku í Havn, har eyðkendu húsini, vit innkomin síggja á stórskermi í gongini, enn standa. Dávur Winther hevur tikið myndirnar.

Væl upplagdur, bjóðar Ólavur, sum sjálvur er av Kamarinum, vælkomin, sniðfundigur og presist orðaríkur á hægsta kunningarstøði, púra uttan talubløð í útvið tveir tímar. Ein stuttlig nærvera, ið førir teg trygt gjøgnum alla konsertina, sum er fjøltáttað, ella versatile, sum enska orðabókin sigur, eisini við stuttligum tilsipingum, so hvørt tær koma, sum mentamálaráðharrin, ið kanska fer at bøta um korini hjá tónleikarum og hvørjir jólagávupakkarnir munnu verða til Beinir, Aksel og Bárð.

Fyrsta, hann bjóðar á pall, er Theresa, sum greiðir frá, at heiðurskonsertin fyri Teimum av Kamarinum er endabresturin á Várljóði, sum er tónleikavikan í Norðoyggjum, ið Visit Norðoy stendur fyri. So lyfta vit okkum á og verða førd inn í Kamarið, húsið, fólkini, bandupptakaran og mikrofonina, sum skjalfesti og goymdi okkum alt, so Klaksvíkar Hornorkestur blæsur í eina overturu akkurát sum á stevnum, har fólk koma saman. Og just tað er orsøkin til konsertina. At savnast um ein serstakan tulkingarfelagsskap í Føroyskari arbeiðaramentan, borin til okkara við transistorradio og nýbyrjaða Útvarpinum á Bryggjubakka og upptakaranum hjá Hansemann. 

At standa á egnum beinum kemur ikki av sær sjálvum. Tað hava Tey av Kamarinum lært okkum við egnum sangum úr heimligum karmum og viðurskiftum, frá Bacalao til Conradsbrekku, uttan fremmanda uppíblanding og innramming, so vit standa eftir sum cover bands av útlendskum tónleiki á einum pantsettum palli. Nei, tú, sum havnarmaðurin segði. Hetta gera vit sjálvi. Sami tráður, sum íslendski Benedikt Erlingsson tekur upp og brúkar í sjónvarpsrøðini Danska konan, har hann við hepnari hond brúkar Trine Dyrholm at gera gjøldur burturúr danskari kolonialismu, tá hon er mest smakkleys í Íslandi. Nú eg eisini sá føroysku sjónvarpsrøðina Hoydalar, gekk upp fyri mær, hvussu stóran týdning tað hevur, at dyrka sítt egna, syngja við og byggja á heimligan botn og harvið loysa seg frá tí mest forstýrandi partinum í ósminkaðari kolonialismu, sum vit eru alt ov von við. Tey av Kamarinum hava givið plátuskaldskapinum ljóð og innihald.

Rókur, sum eisini er ungur maður av Kamarinum við framúr reinari sangrødd, serliga í hæddunum, syngur russiskt ljómandi Í líðini á kvøldi, og megnar at føra tátíðar poppslagaran Mín fyrsta flamma til dags dato. Framúr.  Og vit skilja á frásøgumanninum, Ólavi, at Rókur er hann, ið hevur valt, vrakað og sett saman minnis- og heiðurskvøldið við sangum hjá Teimum av Kamarinum. Havandi enska orðið versatile í huga, hevur hann gjørt tað gott. Stak gott.

Inn á pallin kemur ídna og plátuaktuella Guðrið Hansdóttir við gittara í vøkrum bláum kjóla, sum matchar við blástemtu tjóðarsangirnar, sum í Kvøðuljómunum defineraðu longsul sjómansins, longsulin, sum av fiskifeltinum fer heim, og heima fer til bátsfelagarnar, og definerar hin kjølstrekta longsulin, meðan sólin setur yvir endaleysu víddirnar, og so sangin Teir sigla um havið so víða. Tú skalt verða av steini, um tú ikki fært eitt tár í eygnakrókin.

So er Hallur, býarinnar og landsins countrykongur á palli, ikki bara saman við góða húsorkestrinum, men eisini við teimum báðum av Kamarinum, Aðalgunn og Olevina, sum solistum, kórsangarum og frásøgufólk um tá mamman, Nicolina, varð liðug á Bacalao og skundaði sær heim í Conradsbrekku at tendra bandupptakaran, so sangurin ikki fór úr minninum. Tey syngja Tá kvøldið kemur og Frauline. Hetta er ósvitaliga arbeiðarastyrkin og ideologiska meginásin í skránni fyri kvøldið.

Benjamin er hin tatoveraði outlaw, sum nú kemur á pallin undir hatti við elgittara. Hann hevur tamarhald á teim inniligastu og karráastu úttrykkum, sum í báðum førum koma honum til góða við Føroya mest hjartanemandi sangi, Mamma mín, og so Sigarettir whiskey og villar gentur á ein hamrandi ráan hátt. Mest ymiskliga tulking á kvøldinum, og samanlagt tær bestu, hugsi eg. Ólavur brillierar við at senda heilsanir til teir tríggjar aldrandi beiggjarnar av Kamarinum, har hin eini er pápin, sum í hvussu er hevur lagt av - at roykja. Teiming, at laga og leggja frágreiðandi vertstosið í eina strikta tíðarlinju við punchline í endanum, er ein eginleiki, sum hann dugir.

Tær tríggjar Marianna, Dania og Katrina eru undir navninum SWAY tað best og mest harmoniska, eg havi hoyrt í góða gamla teknifilmsstílinum hjá Andrews Sisters frá 1930'unum. Fyrst er tað Við gluggan og so ein hin mest spældi jólasangur, Góði jólamaðurin, har tær seta nøvnini á Beinir, Aksel og Bárði á jólagávuseðlarnar. Óalmindiliga stuttligt, og fólk eru í skelliláturi. Heppi og beinrakið í  presisión og innihaldi.

Inniliga lokala stjørnan, Anna Lovisa, sum vit eisini kenna úr sjónvarpsrøðini Hoydalar, syngur Á stillu nátt og Blóma mín hjá Pól F. Joensen, sum Ólavur aftur hevur stuttligar søgur um úr livandi samtíðini.

Nú kemur Bárður á pallin, spelkin og vælupplagdur í ternutum klædningi. Ólavur heldur fyri, at nú fer hann at bøta um korini hjá tónlistafólki og so hoyra vit autentisku søguna um Stella Argus og hvussu sangurin Lívið bleiv til. Havi fyrr sagt, at varð hesin sangur týddur til enskt og kom fyri oyruni á Garth Brooks, so gjørdist hann eitt heimshitt, sangurin um Lívið. Bárður leverar báðar sangirnar, Lívið og Tá mánin fer yvir fjallið við elegansu. Bravo.

Meir enn einaferð hugsi eg, at Jóhan man vera hardest working man in show-busines, sum sagt varð um James Brown. Ikki tí tað er galdandi fyri øll hini í fasta husorkestrinum, serliga Magni, tá hann skiftir frá keyboard til harmoniku og basspælarin, Eyðun, sum skiftir millum elbass og contrabass. Nú koma Lena og Niclas á pallin at framføra tveir teir seinastu sangirnar, Ei meira eg kenni longsul og Eg eri komin heim, upprunaliga eitt operettulag hjá Kalman, men nú vorðið eitt nærum nýtt tjóðarlag í Íslandi við teksti hjá Jón Sigurðsson, sum Nicolina týddi. Alt samalt við bravour og gutso - og reyðari flamenco blómu í hárinum. Framúr gott sjov, ikki minst tá tey hála Jóhan fram á pallin, so Lena er flankerað av tveimum flúgvandi el-gittaristum.

Nú er endin og vit reisast og syngja tignarliga í felag Mær leingist, eftir eina videoheilsan frá Eivør, sum er úti í heimi, meðan øll savnast á pallinum, eisini teir tríggir brøðurnir av Kamarinum, sum eru til staðar í góða salinum í Varpinum, har gott er at sita og spontant skifta orð við síðumenn og -kvinur, so fegin eru øll um tiltakið. 

Ein framúr konsert er komin at enda, ein konsert, sum eins og sjónvarpsrøðin Hoydalar, gav tær nakað heimligt og virðismikið av savnast um og dyrka í felag. Tí hetta er tjóðarbygging arbeiðarans. Einki minni. Takk fyri eina góða og undirhaldandi konsert, sum fjøltáttað gekk nógvar nýggjar spennandi vegir. Flott!

Á føðingardegnum hjá Williami Heinesen í 2015, skrivaði eg eina heilsan til Tey av Kamarinnum og skálvíkingar í allari verðini. Helt tekstin vera so stuttligan, at eg fari at seta hann inn her niðanfyri:

Heilsan til Tey av Kamarinum

Alt var betri fyrr!

Fyrr í tíðini plagdi eg at hava útvarpssendingar, í fyrstuni við útlendskum tónleiki og seinni um mentanarlig viðurskifti her í landinum.

Í fyrra førinum bara rútmiskan tónleik, ongantíð seriøsan tónleik.

Soleiðis vóru heitini tá. Rútmiskur tónleikur mótvegis seriøsum tónleiki. Gittarsoloir hjá Hendrix og kantatur hjá Bach.

Og tó.

Í útvarpssendingum møtti man ongantíð einum tónleikara, ið forsakaði rútmu, og frívilliga gjørdist ó-rútmiskur. Kanska vildi tað verið ov langt frá fyrstu takt og til ta næstu, um tónleikarin valdi at blíva ó-rútmiskur.

Heldur ongantíð møtti man einum tónleikara, sum segði seg vera ó-seriøsan í øllum tí, hann ella hon fekst við á tónleikaøkinum til gerandis og heilagt, bara tí hann varð koyrdur í rútmiska bólkin.

Rútmiskur ella órútmiskur, seriøsur ella óseriøsur. Tað var gott latín fyrr.

Tí fyrr vóru nokkso nógvar hugsanir av slíkum slagi.

Kassahugsan og etikettir, ið høvdu lyndi til at seta seg á alt, so vit ikki viltust. Tað var nokkso stuttligt – fyrr.

Hugsa tær ein tónleikara, ið verður uppringdur at spæla á Hotel Føroyum á Kongabrúnni, har William heldur føðingardag, og sum tað fyrsta sigur: eg spæli alt uttan rútmiskan tónleik. Eg dyrki ikki rútmiskan tónleik. Tað gera hinir spælimenninir. Teir meira fortaptu.

Og hugsa tær ein tónleikara ella tónaskald, sum í útvarpspráti um nýggjársleitið peikar á seg sjálvan og sigur: eg eri óseriøsur. Eg spæli bara óseriøsan tónleik. Seriøsur tónleikur er ikki akkurát eg. Tað eru hini.

Summa summarum: rútmiskur tónleikur, sum ikki er seriøsur tónleikur. Tað var tað, sum vertir fingu boð um at borðreiða fyri lurtarum í almannavarpinum fyrr í tíðini.

Kanska var ikki alt betri fyrr. Og tó.

Í Svøríki í 70’unum varð enn ein etikett sett á tónleik: arbeiðaratónleikur, ið spretti úr eini intelektuellari arbeiðarahevd kring plátufelagið Musiknättet Wäxholm.

Longu samanrenningin, intellektuell arbeiðarahevd, skurrar í oyrunum og leggur upp til eina andsøgn. Og tó, buruturúr komu Hoola Bandoola Band, Mikael Wiehe og Bjørn Afzelius, sum enntá er týddur til føroyskt. Hesin nýggi arbeiðartónleikur á svenska móðurmálinum eydnaðist at blíva ein identifikatiónsfaktorur hjá arbeiðandi fólki og enntá í verkføllum hjá námsarbeiðarum í Norðursvøríki. Og fyri at seta enn eina etikett, enn eitt frámerki, á hetta tónleikaslagið, arbeiðaratónleik, so er tað vinstravongin, vit her tosa um.

Amerikanskur countrytónleikur er ikki eyðkendur á vinstraveinginum, men er heldur siðbundin og samfelagsbevarandi, og kann henda beinleiðs ‘red neck’, úr Suðurstatunum, har ræðslan fyri øllum fremmandum, serliga svørtum, er fullkomin og verður dyrkað í afturlatnum losjufelagsskapum við hvítum nissuhúgvum, har bara hvít hava atgongd, so sum vit onkuntíð síggja í filmi.

Og tó er størsta amerikanska countrystjørna á okkara leiðum svørt sum náttin og slapp tí ikki á húsan, fyrstu ferð hann var frammi.

Kanska var ikki alt betri fyrr.

Men tað var stuttligt at seta etikettir, frámerki, á tónleik, tónleikarar og tónleikasjangrur fyrr í tíðini.

Tí tá nýggir mentapallar, Norðurlandahúsið til dømis, plátufelagið Tutl, musikkskúlar og enntá abstrakt orð sum mentanarpolitikkur komu við í loyvdu móðurmálsorðabókina, tá duttu etikettinar av fleiri av heimligu súltoysgløsunum.

Etikettirnar, sum høvdu havt til endamáls at gera skilnað millum okkum og hini, millum bygd og bý, millum línumenn og landkrabbar, millum høg og lág, millum makt og ómegd.

Hesir nýggju pallar og møguleikar lótu upp fyri einum borgarligum symfoniorkestri, sum gamaní ikki varð mannað við línumonnum, men einaferðina fann uppá at spæla saman við vinstravendu Frændum, og sum seinni fór at spæla saman við íslendingum í eini tulking av The Wall hjá Pink Floyd.

Einki er sum tá veggir falla.

Einki er, sum tá vit uppdaga, at tað, sum The Beatles í Liverpool aldri megnaðu, tað megnaðu Tey av Kamarinum í Conradsbrekku í Havn. At geva út tríggjar seriøst rútmiskar singleplátur eftir einum ári. 1959.

Á einari av hesum trimum plátum er sangurin um ‘Lívið’, ið er um saknin hjá einari gentu, sum misti drongin, ein av teim 22, sum fórust við Stella Argus. Ein klassikari, beint úr arbeiðarahevd og enn við altjóða appeali.

Sama ár kemur klaksvíkssangurin hjá Bernhardi Brim, sum Connie og Simme syngja. Og Tonglatummas hevur árið fyri fingið M.A. Jacobsenvirðislønina, og hann er ikki uttan týdning, tá skótar og skúlaungdómur í Havn og úti um landið definera hetta fremmanda rákið, skiffle og rock and roll, úr Bretlandi.

Uttan Málráð og yvirskipaða ætlan var endamálið hjá øllum aktørum um hetta mundið at klæða ‘ragg og rull’, sum Tonglatummas segði, í munnbært føroyskt mál. Medvirkandi orsakir eru nýggj tøkni og nýggir møguleikar, og tann sosiologiska sannroynd, at ungdómur er nýggjur bólkur, sum speglar sær í samtíðarmiðlunum, ikki minst tá tey sjálvi sleppa framat í nýstovnaða Útvarpinum í 1957.

Eftir bara tveimum árum høvdu føroyingar funnið stevið og tónan. Ein egnan heimlandstóna, soleiðis at 1959 stendur sum hitt fyrsta árið við haldbarum føroyskum skaldskapi á plátu, við rocklýrikki, sum tey siga í øðrum londum.

Heiðurin hava Tey av Kamarinum átt øll hesi ár. Saman við øðrum, gamaní, men fyrst og fremst tey, sum nú hava verið virkin í 60 ár.

Pápin var úr Skálavík, so staðurin er væl valdur. Tá vit nevna Tey av Kamarinum, vóru tey sjey. Hjørleif og Ingolf, sum ikki eru millum okkum longur, Áslakkur, Jákup og Margretha, og so Eyðbjørn og Nicolina, sum seinastu mongu árini hava myndað bólkin, nú sum Tvey av Kamarinum. Eyðbjørn og Nicolina, og Eyðbjørn við einum Høfner-gittara, sum hevði navnið Frida. So kom ein gittari, ið æt Súsanna og allir gittarar, sum komu seinni, teir høvdu kvinnunøvn.

Onkur hevur sagt, at í einum stálsettum munkakleysturi, er einki natúrligari hjá einsama kovboyaranum á fiskifeltinum, enn at taka henda rundleitta kroppin fram, kína honum og sláa longsulsfult á streingirnar meðan sólin setur.

Veit ikki, um mystiski beatilin, George, hevur hugsað tað sama um Lucy, hann var tross alt úr Liverpool, ella B.B.King, hinumegin Atlantshav, tá hann nevndi gittarin Lucille.

Men meðan ein kovboyari enn er kallkynsorð, sjálvt á Brokeback Mountain, so hevur verið natúrligt at gittarin verður kvennkynsorð í teim pørtum av landinum, norðanfyri og sunnanfyri, har bundinskapurin at havinum er sterkastur. Tað er so eitt git undir mánanum.

Um alt var betri fyrr, so er ið hvussu er alt gott nú, uttan veðrið, nú tá Tey av Kamarinum fáa Heiðursgávu Landsins fyri 60 ára virksemi í føroyskum tónleiki.

Tí er tað ein fragd at sleppa at siga hesi orð, nú tey, væl uppiborið, fáa Heiðursgávu fyri 2014 nú føðingardagur William Heinesens fór framvið.

Til lukku – skálvíkingar í allari verðini!

(Skrivað í 2015)