18.6.13

Nýggj bók frá Carl Jóhan


Fortíðarspeglað nútíð
Carl Jóhan Jensen skrivar úr Brússel:

Mánadagur 17. Juni. Úti er 25. stiga hiti og gjøgnum teir dropasettu rútarnar í skrivikamarsvindeyganum sæst oman yvir ein park-líkan garð, har eldri og nýgróðursett trö kúra í regnvátum skugga undir svalatyngdum húsabaksíðum. Men pussið á hesum húsabakssíðum er tó hvørki grómut,  hvørki skrýtt við morknaðum lykkjukrotið ella skjaldramerkjum eins og framsíðurnar á húsunum í teirri djúpu, breiðu, dapurligu götu, sum bretski rithövundurin Christopher Isherwood í 1930 hevði útsýni yvir  úr vindeygað sínum stutt áðrenn hann yvirgav Berlin og nasisman legði sína ísaköldu signing yvir býin. Hesin býarparturin í Brússel, Ixelles, postnummar 1050 er alt annað enn dapurligur,  her gongur göta ikki inn í götu av laparsligum, stórfjöknum bygningum, ið líkjast kistlum stúgvandi fullum av áfalnum silvuri og slitnum innbúgvi hjá einari miðstætt á húsagangi.
Nei, her er miðstættin ikki farin á húsagang.
Eingir laparsligir bygningar.
Einki áfallið silvur.
Einki slitið innbúgv
Í Ixelles.  
Ikki enn.
Hon ber seg væl. Á útsíðuni. Miðstættin. Er brött. Í orði ræður sjálvissan, í öllum yvirlæti. Sannføring spinnur úr yvirskriftum fjölmiðlanna.  Teimum dagvissu yvirlýsingunum frá stjórnmála- og embætisfólki. Her valdar álit. Enn. Tað skínur av öllum brögdum. Álit á skipanina. Álit á tey forrættindi, sum koma við útbúgving, stöðu og ríviliga samsýntum störvum. Álit á fíggjarkervið og ikki síðst eitt túsundárssignað Evropa sameint í politiskari og búskaparligari dýrd.
Og kortini skelvur órógv uppi í onkunstaðni.  Ikki tí at hon ger nógv um seg – enn. Men tú sansar hana alt tað sama. Hesa órógvina. Afturiundir.  Eins og fjarskotið dun av toruslátti ein heitan, regnsaman summardag. Sum eina bráðkomna kyld viðhvørt í tí fjölmálsliga prátinum á kaffi- og matstovum. Í hálvklökkum eygnaskotum, tá ið onkur tekur óvarliga til orða við eitt dögurðaborð.  Í suðinum úti í gongini undan tiltökum á listasavnum. Ella í kvikmyndahúsum, áðrenn ljósini taka at fána. Í mátanum sum hvør firnast fyri öðrum við bussstoppistöð. Á móttökum, meðan bíðað verður eftir, at tær tilskilaðu røðurnar byrja við sínum neyvt útmálda innihaldi og siss-vísa stevi. Hon loðar uppi við leigu- og söluskelti, sum hanga eins og miskunnarleys gudsorð uttan á somu húsum mánað eftir mánað. Við tað ótolnað hurrið av sportsbilum.  Við hövuðlagið á fólki, tá tað yvirsvint gongur fram við tí einhenta, lurvuta og ljóshærda unglinginum, sum dag um dag liggur knöunum á gongubreytini uttan fyri matvörumarknaðin á chaussée de Waterloo við einum pappkoppi framman fyri sær, haldandi á einum lepa í síni heilu hond við áskriftini: J´ai faim (bert ein í teirri vaksandi fjöld av fólki, innlendskum og útlendskum, sum hava útkomu sína av at bidda, smástjala ella selja undirlívstænastur á götunum í Brússel).
Ein feril av órógv. Fólk kvíðir fyri tí, ið longu er hent. Aðrastaðni. Fyrr var illa. Gjaldtrotinum, sum miðstættin í Grikklandi, í Spania, á Kýpri og í Portugal longu hevur verið fyri. Undir útskinninum er álitið, er sjálvvissan ikki so sjálvsögd. Kanska. Tað ridlar undir evruni og ráðini eru ikki sum tey vóru. Heilt. Tað er sum ein ofta fráboðað umfarssjúka er í koming.
Framtíðin viðbrekin.
Og mitt í hesum miðstættarumhvørvinum sum tekst við at dylja ampa sín siti eg, útisetin, við vindeygað í skrivikamari mínum í Brússel. Havi nústani sløkt fyri middagstíðindunum í KvF og eftir hongur tað gleðileysa ringlið fyri sálaroyranum av einum føroyskum samfelag, sum politiskt og búskaparliga, sosialt og mentunarliga innansorlast eins og ein glasknöttur sum í túsund og aftur túsund pettum brestur inn í seg sjálvan í einum skærum glampa av spilling og framtaksloysi, so fólkið situr starblint alt, högur sum lágur, í teirri ómakaleysu trúgv, at andliga og tímiliga eiga føroyingar altíð útloysn í einum ríkisfelagsskapi, ja, eru gjøgnum hann hevjaðir upp í moralskar stöðuhæddir, haðani teir kunnu níga og nikka sum gamlir skarvar fyri hvørjum, ið spyr sum sambandsreiðarin í Götu spurdi á sinni:
Hvør livir av ábyrgd?
Soleiðis.
Hetta óhugaliga ringlið dyggiliga spent fyri tankarnar, hyggi eg upp úr telduskíggjanum og kveiti út gjøgnum vindeygað oman í garðin, undirritaði útiseti, sum hvørki dugi ella fái meg at níga og nikka upp á omanfyri nevnda vís og tískil helst eri eitt einki í eygunum á mongum, sum hetta lesa. Í 25 stiga hita og regni og totist við at fáa eina bók lidna á føroyskum um eitt annað einki, eitt íslendskt skald og vinnulívsmann, Benedikt Einarsson, sum um tað mundið, tá Christopher Isherwood sat við sítt vindeyga í Berlin, tekur brókatök við seg sjálvan og samtíð sína upp á tey  fyrilagaðu kor at hann seint í augustmánað í 1939 verður myrdur á afturdekkinum umborð á rutuskipinum s/s Lyru ávegis úr Bergen til Havnar.
Benedikt Einarsson er ein samansettur maður. Hann er alt í senn bráðsnúgvin og tunglyntur, nærlagdur og gáloysin, manngóður og fyrilitsleysur, royndskygdur og heimsfjarur. Hann er eingin Isherwood. Hvørki so ella so. Einki myndatól við opnum loka, eins og Isherwood.  Verri enn so. Men hann er ein maður í útlegd. Ein stóran part av lívinum dvelur hann uttanlands, er uppi í ymsum ævintýraligum fíggjarvirksemi og aftrar seg ikki við kritl og brögd. Hann er uppgløddur av framtakshugi Íslands vegna, av politikki og av tøkni, teimum líkindum sum tøknilig frambrot bjóða samfelagnum.  Men samstundis flættast hann ikki við samtíðina og siglir eina strandaða öld. Ta nítjandu og hvørki persónliga ella í tí víðari samfelagsliga ella söguliga samanhanginum, evnar Benedikt at ýta av í teirri tjúgundu, sum umstöður og skil krevja, men eltir í staðin hvørja misroyndskygda hugsjón hvørja krongluta leið sum helst, um hon avsannar tað politiska og siðalagsliga gjaldtrotið sum borgarlig mentan verður stoytt útí í millumkrígsárunum. Benedikt er trábeitin til, vil sum longst trúgva, at tað nýggja og broytta er ein sjónhvørving, eitt skin av veruleika, ið hylir yvir tað rætta og góða, t.e. nítjandu öldina sum virðisgrundarlag til eina framtíð. Men hann er hugflogsríkur í sínum blindskapi og sær seg sjálvan í yvirmenskum líki í öllum sum hann athevst annaðhvørt sum skald ella vinnulívsmaður. Í tí skili svíkur hann sum menniskja og gerst ein viðfáningur sum skald.
Soleiðis.
Samanum tikið lýsir bókin seinastu ferðina hjá Benedikt til Týsklands á sumri 1939. Ein ferð gjøgnum evropeiska sögu við Schopenhauer og vilja-speki hansara í baksýni. Stöðug afturlit í fortíðina hjá Benedikt alt frá barnadögunum á sýslumanssetrinum Heðinshædd í átjanhundrað og trýss og hálvfjerðsárunum og heilt fram í nítjanhundrað og tretivini skapa lesaranum eina hugmynd av, hví lív hansara má enda, sum tað ger, á afturdekkinum á s/s Lyru.
Vanlukkan er vís.
Soleiðis.
Og bókin, sum eftir ætlan skal koma út í heyst, toluliga stavivilluleys og undir fimmhundrað síður long, fer annaðhvørt at eita Hetta er ikki ein skaldsöga við undirtitlinum Forspæl til ein gleðileik ella övut.
Ein bók um ein  glataðan íslending í fyrru helvt av tjúgundu öld, ein fortíðarfrásögn full av fanansskapi, sum setur fingurin á tað eymasta í nútíðini.

Spyrst so livst.